Rudolf Kálmán
Rudolf Emil Kálmán ({{#invoke:Vorlage:lang|full|CODE=hu|SCRIPTING=Latn|SERVICE=ungarisch}}; * 19. Mai 1930 in Budapest; † 2. Juli 2016 in Gainesville, Florida<ref>Elhunyt Kálmán Rudolf. Bei: nlcafe.hu. 5. Juli 2016, abgerufen am 9. Juli 2016.</ref><ref>{{#if:|{{#iferror: {{#iferror:{{#invoke:Vorlage:FormatDate|Execute}}|}}| |}}}}{{#if:Liddy Reba|Liddy Reba: }}{{#if:|{{#if:Remembering Rudolf E. Kalman (1930 – 2016)|[{{#invoke:Vorlage:Internetquelle|archivURL|1={{#invoke:URLutil|getNormalized|1={{{archiv-url}}}}}}} {{#invoke:Vorlage:Internetquelle|TitelFormat|titel=Remembering Rudolf E. Kalman (1930 – 2016)}}]{{#if:| ({{{format}}})}}{{#if:| {{{titelerg}}}{{#invoke:Vorlage:Internetquelle|Endpunkt|titel={{{titelerg}}}}}}}}}|{{#if:https://www.eng.ufl.edu/newengineer/in-memoriam/remembering-rudolf-e-kalman-1930-2016/%7C{{#if:{{#invoke:TemplUtl%7Cfaculty%7C}}%7C{{#invoke:Vorlage:Internetquelle%7CTitelFormat%7Ctitel={{#invoke:WLink%7CgetEscapedTitle%7C1=Remembering Rudolf E. Kalman (1930 – 2016)}}}}|[{{#invoke:URLutil|getNormalized|1=https://www.eng.ufl.edu/newengineer/in-memoriam/remembering-rudolf-e-kalman-1930-2016/}} {{#invoke:Vorlage:Internetquelle|TitelFormat|titel={{#invoke:WLink|getEscapedTitle|1=Remembering Rudolf E. Kalman (1930 – 2016)}}}}]}}{{#if:| ({{{format}}}{{#if:2016-07-07{{#if: 2023-06-08 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||1}}}}
| )
| {{#if:{{#ifeq:en-US|de||{{#if:en-US|1}}}}| ;
| )}}}}}}{{#if:| {{{titelerg}}}{{#invoke:Vorlage:Internetquelle|Endpunkt|titel={{{titelerg}}}}}}}}}}}{{#if:https://www.eng.ufl.edu/newengineer/in-memoriam/remembering-rudolf-e-kalman-1930-2016/%7C{{#if:{{#invoke:URLutil%7CisResourceURL%7C1=https://www.eng.ufl.edu/newengineer/in-memoriam/remembering-rudolf-e-kalman-1930-2016/}}%7C%7C}}}}{{#if:Remembering Rudolf E. Kalman (1930 – 2016)|{{#if:{{#invoke:WLink|isValidLinktext|1=Remembering Rudolf E. Kalman (1930 – 2016)|lines=0}}||}}}}{{#if: | In: {{#invoke:Vorlage:Internetquelle|TitelFormat|titel={{{werk}}}}}}}{{#if: | {{{hrsg}}}{{#if: 2016-07-07|,|{{#if: 2023-06-08 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||,}}}}}}}}{{#if: 2016-07-07| {{#if:{{#invoke:DateTime|format|2016-07-07|noerror=1}}
|{{#invoke:DateTime|format|2016-07-07|T._Monat JJJJ}}
|{{#invoke:TemplUtl|failure|1=Fehler bei Vorlage:Internetquelle, datum=2016-07-07|class=Zitationswartung}} }}{{#if: |,|{{#if: 2023-06-08 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||,}}}}}}}}{{#if: | S. {{{seiten}}}{{#if: |,|{{#if: 2023-06-08 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||,}}}}}}}}{{#if: {{#invoke:TemplUtl|faculty|}}| {{#if:2016-07-07|{{#if:|archiviert|ehemals}}|{{#if:|Archiviert|Ehemals}}}} {{#if:|vom|im}} Vorlage:Referrer{{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}| (nicht mehr online verfügbar)}}{{#if: | am {{#iferror: {{#iferror:{{#invoke:Vorlage:FormatDate|Execute}}|}}|{{{archiv-datum}}}{{#if:347938||(?)}}}}}}{{#if: 2023-06-08|;}}}}{{#if: 2023-06-08| {{#if:2016-07-07{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}|abgerufen|Abgerufen}} {{#switch: {{#invoke:Str|len| {{#invoke:DateTime|format| 2023-06-08 |ISO|noerror=1}} }}
|4=im Jahr
|7=im
|10=am
|#default={{#invoke:TemplUtl|failure|1=Fehler bei Vorlage:Internetquelle, abruf=2023-06-08|class=Zitationswartung}} }} {{#invoke:DateTime|format|2023-06-08|T._Monat JJJJ}}
| {{#invoke:TemplUtl|failure|1=Vorlage:Internetquelle | abruf=2026-MM-TT ist Pflichtparameter}} }}{{#if:{{#ifeq:en-US|de||{{#if:en-US|1}}}}|{{#if:2016-07-07{{#if: 2023-06-08 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||1}}}}
| (
| {{#if: | | (}}
}}{{#ifeq:{{#if:en-US|en-US|de}}|de||
{{#invoke:Multilingual|format|en-US|slang=!|split=[%s,]+|shift=m|separator=, }}}}{{#if: |{{#ifeq:{{#if:en-US|en-US|de}}|de||, }}{{{kommentar}}}}})}}{{#if: 2016-07-07{{#if: 2023-06-08 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||1}} }}en-US|{{#if: |: {{
#if:
| „{{
#ifeq: {{#if:{{#if: {{#invoke:templutl|faculty|}}|de-ch|de}}|{{#if: {{#invoke:templutl|faculty|}}|de-ch|de}}|de}} | de
| Vorlage:Str trim
| {{#invoke:Vorlage:lang|flat}}
}}“
| {{#ifeq: {{#if:{{#if: {{#invoke:templutl|faculty|}}|de-ch|de}}|{{#if: {{#invoke:templutl|faculty|}}|de-ch|de}}|de}} | de
| „Vorlage:Str trim“
| {{#invoke:Text|quote
|1={{#if:
| {{#invoke:Vorlage:lang|flat}}
| {{#invoke:Vorlage:lang|flat}} }}
|2={{#if: {{#invoke:TemplUtl|faculty|}}|de-CH|de}}
|3=1}} }}
}}{{#if:
| (<templatestyles src="Person/styles.css" />{{#if: | : }}{{#if: | , deutsch: „“ }})
| {{#if:
| ({{#if: | , deutsch: „“ }})
| {{#if: | (deutsch: „“) }}
}}
}}{{#if: {{{zitat}}}
| {{#if:
| {{#if: {{{zitat}}}
| Vorlage:": Text= und 1= gleichzeitig, bzw. Pipe zu viel }} }}
| Vorlage:": Text= fehlt }}{{#if: | {{#if: {{#invoke:Text|unstrip|{{{ref}}}}}
| Vorlage:": Ungültiger Wert: ref=
| {{{ref}}} }}
}}|.{{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}|{{#if:||{{#ifeq: | JaKeinHinweis |{{#switch:
|0|=Vorlage:Toter Link/Core{{#if: https://www.eng.ufl.edu/newengineer/in-memoriam/remembering-rudolf-e-kalman-1930-2016/ | {{#if: | [1] }} (Seite {{#switch:|no|0|=|dauerhaft }}nicht mehr abrufbar{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format||F Y}} }}. Suche im Internet Archive ){{#if: | {{#if: deadurlausgeblendet | | Vorlage:Toter Link/archivebot }} }} | (Seite {{#switch:|no|0|=|#default=dauerhaft }}nicht mehr abrufbar{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format||F Y}} }}.) }}{{#switch: |no|0|= |#default={{#if: || }} }}{{#invoke:TemplatePar|check |opt = inline= url= text= datum= date= archivebot= bot= botlauf= fix-attempted= checked= |cat = Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Toter Link |errNS = 0 |template = Vorlage:Toter Link |format = |preview = 1 }}{{#if: https://www.eng.ufl.edu/newengineer/in-memoriam/remembering-rudolf-e-kalman-1930-2016/ | {{#if:{{#invoke:URLutil|isWebURL|https://www.eng.ufl.edu/newengineer/in-memoriam/remembering-rudolf-e-kalman-1930-2016/}} || {{#if: || }} }} | {{#if: | {{#if: || }} | {{#if: || }} }} }}{{#if: | {{#if:{{#invoke:DateTime|format||F Y|noerror=1}} || {{#if: || }} }} }}{{#switch: deadurl |checked|deadurl|= |#default= {{#if: || }} }}|#default= https://wiki-de.moshellshocker.dns64.de/index.php?title=Wikipedia:Defekte_Weblinks&dwl=https://www.eng.ufl.edu/newengineer/in-memoriam/remembering-rudolf-e-kalman-1930-2016/ Die nachstehende Seite ist {{#switch:|no|0|=|dauerhaft }}nicht mehr abrufbar]{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format||F Y}} }}. (Suche im Internet Archive. ) {{#if: | {{#if: deadurlausgeblendet | | Vorlage:Toter Link/archivebot }} }}Vorlage:Toter Link/Core{{#switch: |no|0|= |#default= {{#if: || }} }}{{#invoke:TemplatePar|check |all = inline= url= |opt = datum= date= archivebot= bot= botlauf= fix-attempted= checked= |cat = Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Toter Link |errNS = 0 |template = Vorlage:Toter Link |format = |preview = 1 }}{{#if: https://www.eng.ufl.edu/newengineer/in-memoriam/remembering-rudolf-e-kalman-1930-2016/ | {{#if:{{#invoke:URLutil|isWebURL|https://www.eng.ufl.edu/newengineer/in-memoriam/remembering-rudolf-e-kalman-1930-2016/}} || {{#if: || }} }} }}{{#if: | {{#if:{{#invoke:DateTime|format||F Y|noerror=1}} || {{#if: || }} }} }}{{#switch: deadurl |checked|deadurl|= |#default= {{#if: || }} }}[https://www.eng.ufl.edu/newengineer/in-memoriam/remembering-rudolf-e-kalman-1930-2016/ }}|{{#switch: |0|=Vorlage:Toter Link/Core{{#if: https://www.eng.ufl.edu/newengineer/in-memoriam/remembering-rudolf-e-kalman-1930-2016/ | {{#if: | [2] }} (Seite {{#switch:|no|0|=|dauerhaft }}nicht mehr abrufbar{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format||F Y}} }}. Suche im Internet Archive ){{#if: | {{#if: | | Vorlage:Toter Link/archivebot }} }} | (Seite {{#switch:|no|0|=|#default=dauerhaft }}nicht mehr abrufbar{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format||F Y}} }}.) }}{{#switch: |no|0|= |#default={{#if: || }} }}{{#invoke:TemplatePar|check |opt = inline= url= text= datum= date= archivebot= bot= botlauf= fix-attempted= checked= |cat = Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Toter Link |errNS = 0 |template = Vorlage:Toter Link |format = |preview = 1 }}{{#if: https://www.eng.ufl.edu/newengineer/in-memoriam/remembering-rudolf-e-kalman-1930-2016/ | {{#if:{{#invoke:URLutil|isWebURL|https://www.eng.ufl.edu/newengineer/in-memoriam/remembering-rudolf-e-kalman-1930-2016/}} || {{#if: || }} }} | {{#if: | {{#if: || }} | {{#if: || }} }} }}{{#if: | {{#if:{{#invoke:DateTime|format||F Y|noerror=1}} || {{#if: || }} }} }}{{#switch: |checked|deadurl|= |#default= {{#if: || }} }}|#default= https://wiki-de.moshellshocker.dns64.de/index.php?title=Wikipedia:Defekte_Weblinks&dwl=https://www.eng.ufl.edu/newengineer/in-memoriam/remembering-rudolf-e-kalman-1930-2016/ Die nachstehende Seite ist {{#switch:|no|0|=|dauerhaft }}nicht mehr abrufbar]{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format||F Y}} }}. (Suche im Internet Archive. ) {{#if: | {{#if: | | Vorlage:Toter Link/archivebot }} }}Vorlage:Toter Link/Core{{#switch: |no|0|= |#default= {{#if: || }} }}{{#invoke:TemplatePar|check |all = inline= url= |opt = datum= date= archivebot= bot= botlauf= fix-attempted= checked= |cat = Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Toter Link |errNS = 0 |template = Vorlage:Toter Link |format = |preview = 1 }}{{#if: https://www.eng.ufl.edu/newengineer/in-memoriam/remembering-rudolf-e-kalman-1930-2016/ | {{#if:{{#invoke:URLutil|isWebURL|https://www.eng.ufl.edu/newengineer/in-memoriam/remembering-rudolf-e-kalman-1930-2016/}} || {{#if: || }} }} }}{{#if: | {{#if:{{#invoke:DateTime|format||F Y|noerror=1}} || {{#if: || }} }} }}{{#switch: |checked|deadurl|= |#default= {{#if: || }} }}[https://www.eng.ufl.edu/newengineer/in-memoriam/remembering-rudolf-e-kalman-1930-2016/ }} }}}}}}}}}}{{#if:| {{#invoke:Vorlage:Internetquelle|archivBot|stamp={{{archiv-bot}}}|text={{#if:|Vorlage:Webarchiv/archiv-bot}}
}}}}{{#invoke:TemplatePar|check |all= url= titel= |opt= autor= hrsg= format= sprache= titelerg= werk= seiten= datum= abruf= zugriff= abruf-verborgen= archiv-url= archiv-datum= archiv-bot= kommentar= zitat= AT= CH= offline= |cat= {{#ifeq: 0 | 0 | Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Internetquelle}} |template= Vorlage:Internetquelle |format=0 |preview=1 }}</ref>) war ein US-amerikanischer Elektroingenieur und Mathematiker ungarischer Herkunft. Er entwickelte 1960 das nach ihm benannte Kalman-Filter.
Leben
Kálmán wurde 1930 in Budapest geboren, wanderte 1943 mit seinen Eltern in die USA aus und studierte dort am Massachusetts Institute of Technology, wo er 1954 seinen Master-Grad erhielt. Einen Doktorgrad erhielt er 1957 an der Columbia University,<ref>Rudolf Emil Kalman im Mathematics Genealogy Project (englisch){{#if: abgerufen am 28. April 2025.| abgerufen am 28. April 2025. }} {{#if: 13021 | {{#ifeq: {{#property:P549}} | 13021 | | {{#if: {{#property:P549}} | {{#if: | | }} | {{#if: | | }} }} }} }}</ref> zu der er nach seinem Abschluss am MIT gewechselt hatte.
Er arbeitete von 1958 bis 1964 am Institute for Advanced Study und erhielt 1964 eine Professur an der Stanford University. 1971 wechselte er als Direktor des Zentrums für mathematische Systemtheorie an die University of Florida. Gleichzeitig übernahm er die Leitung des Zentrums für mathematische Systemtheorie an der ETH Zürich. 1997 wurde er an der ETH Zürich emeritiert.
Kálmán war Mitglied der US-amerikanischen National Academy of Sciences (1994), der National Academy of Engineering und der American Academy of Arts and Sciences (1993). Daneben war er auch Mitglied der ungarischen (1976), französischen (1989) und russischen (1994) Akademie der Wissenschaften. Er war verheiratet und wurde Vater von zwei Kindern.
Wirken
Kálmáns Idee des Kalman-Filters wurde zu Beginn von anderen Mathematikern mit so großer Skepsis betrachtet, dass er sich entschied, seine Idee zuerst in einer Maschinenbau-Zeitschrift statt in einer mathematischen zu veröffentlichen. Seine Idee setzte sich erst durch, als er 1960 Stanley Schmidt im NASA Ames Research Center besuchte und ihm davon erzählte. Stanley wurde überzeugt und das Kalman-Filter während des Apollo-Programms eingesetzt.
Ehrungen und Auszeichnungen
- 1964 IEEE Fellow<ref> IEEE Fellows Directory, abgerufen am 16. März 2018</ref>
- 1970 Guggenheim-Stipendium
- 1974 IEEE Medal of Honor
- 1984 IEEE Centennial Medal
- 1985 Inamori foundation’s Kyoto Prize in High Technology
- 1987 Leroy P. Steele Prize der American Mathematical Society
- 1997 Bellman Prize
- 2008 Charles-Stark-Draper-Preis<ref>ETH-Emeritus Rudolf Kalman geehrt. Eidgenössische Technische Hochschule Zürich. 3. Januar 2008, abgerufen am 6. Januar 2011.</ref>
- 2008 National Medal of Science der USA<ref>The President’s National Medal of Science: Recipient Details. Bei: nsf.gov.</ref>
- Fellow der American Mathematical Society
Weblinks
|X|x= |0|-= |S|s= – Sammlung von Bildern |1|= – Sammlung von Bildern{{#if:
| {{#switch: {{#invoke:TemplUtl|faculty|1}}/{{#invoke:TemplUtl|faculty|1}}
|1/= und Videos
|1/1=, Videos und Audiodateien
|/1= und Audiodateien}}
| , Videos und Audiodateien
}}
|#default= – }}{{#if: Rudolf E. Kálmán
| {{#ifeq: {{#invoke:Str|left|rudolf e. kálmán|9}}
| category:
| FEHLER: Ohne Category: angeben!}}}}Vorlage:Wikidata-Registrierung
- {{#if: |{{{author}}}: |John J. O’Connor, Edmund F. Robertson: }}[https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/{{#switch:
| bio = Biographies | cur = Curves | ex = Extras | ht = HistTopics | misc = Miscellaneous | soc = Societies | #default = Biographies }}/Kalman/ Rudolf Kálmán.] In: {{#invoke:Vorlage:lang|flat}}{{#if: |, {{#invoke:DateTime|format|{{{datum}}}|T._Monat JJJJ}}}} (englisch).
- }} Literatur von und über {{#invoke:WLink|getArticleBase}} im Katalog der {{#ifeq: Rudolf Kálmán | Deutsche Nationalbibliothek | DNB | Deutschen Nationalbibliothek}}{{#ifeq: 0 | 0
| {{#if:
| Vorlage:DNB-Portal – veraltete Parametrisierung 3=
}}
}}
- A New Approach to Linear Filtering and Prediction Problems. (PDF; 172 kB) 1960, Transactions of the ASM-Journal of Basic Engineering, Volume 82, S. 35–45.
- Rudolph E. Kalman. Biography. Auf: ieeeghn.org.
- Rudolf Emil Kálmán in der Datenbank zbMATH
- Rudolf Emil Kalman: Mathematical system theory. Einführungsvorlesung. Videoportal der ETH Zürich, 9. Februar 1977.
Einzelnachweise
<references />
{{#ifeq: p | p | | {{#if: 119025736n/82/13058523492639 | |
}} }}{{#ifeq:||{{#if: | [[Kategorie:Wikipedia:GND fehlt {{#invoke:Str|left|{{{GNDCheck}}}|7}}]] }}{{#if: | {{#if: | | }} }} }}{{#if: | {{#ifeq: 0 | 2 | | }} }}{{#if: | {{#ifeq: 0 | 2 | | }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: 119025736 | | {{#if: {{#statements:P227}} | | }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: 119025736 | {{#if: {{#invoke:Wikidata|pageId}} | {{#if: {{#statements:P227}} | | }} }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: n/82/130585 | | {{#if: {{#statements:P244}} | | }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: n/82/130585 | {{#if: {{#invoke:Wikidata|pageId}} | {{#if: {{#statements:P244}} | | }} }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: 23492639 | | {{#if: {{#statements:P214}} | | }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: 23492639 | {{#if: {{#invoke:Wikidata|pageId}} | {{#if: {{#statements:P214}} | | }} }} }} }}Vorlage:Wikidata-Registrierung
{{#if: Kálmán, Rudolf | {{#if: Kálmán, Rudolf Emil (vollständiger Name) | {{#if: US-amerikanischer Mathematiker ungarischer Herkunft | {{#if: 19. Mai 1930 | {{#if: Budapest, Ungarn | {{#if: 2. Juli 2016 | {{#if: Gainesville, Florida, Vereinigte Staaten || Personendaten | |
|---|---|
| NAME | Kálmán, Rudolf
}} |
| ALTERNATIVNAMEN | Kálmán, Rudolf Emil (vollständiger Name)
}} |
| KURZBESCHREIBUNG | US-amerikanischer Mathematiker ungarischer Herkunft
}} |
| GEBURTSDATUM | 19. Mai 1930
}} |
| GEBURTSORT | Budapest, Ungarn
}} |
| STERBEDATUM | 2. Juli 2016
}} |
| STERBEORT | Gainesville, Florida, Vereinigte Staaten
}} |
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Parameter:URL
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Parameter:Linktext
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Parameter:Datum
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:"
- Wikipedia:Weblink offline fix-attempted
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Toter Link
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Toter Link/URL fehlt
- Wikipedia:Wikidata P549 verschieden
- Wikipedia:Wikidata P549 fehlt
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Schwesterprojekt
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:DNB-Portal/ohne GND
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:DNB-Portal
- Wikipedia:GND fehlt
- Wikipedia:Normdaten-TYP falsch oder fehlend
- Wikipedia:GND in Wikipedia fehlt, in Wikidata vorhanden
- Wikipedia:GND in Wikipedia vorhanden, fehlt jedoch in Wikidata
- Wikipedia:LCCN in Wikipedia fehlt, in Wikidata vorhanden
- Wikipedia:LCCN in Wikipedia vorhanden, fehlt jedoch in Wikidata
- Wikipedia:VIAF in Wikipedia fehlt, in Wikidata vorhanden
- Wikipedia:VIAF in Wikipedia vorhanden, fehlt jedoch in Wikidata
- Mathematiker (20. Jahrhundert)
- Hochschullehrer (ETH Zürich)
- Hochschullehrer (University of Florida)
- Hochschullehrer (Stanford University)
- Mitglied der Académie des sciences
- Mitglied der Russischen Akademie der Wissenschaften
- Mitglied der Ungarischen Akademie der Wissenschaften
- Fellow der American Mathematical Society
- Mitglied der American Academy of Arts and Sciences
- Mitglied der National Academy of Engineering
- Mitglied der National Academy of Sciences
- Persönlichkeit der Elektrotechnik
- Träger der National Medal of Science
- Kyoto-Preisträger
- IEEE Fellow
- Ungarischer Emigrant in den Vereinigten Staaten
- Ungar
- US-Amerikaner
- Geboren 1930
- Gestorben 2016
- Mann