Fayyumische Sprache
Fayyumisch (auch Faijûmisch) ist eine regionale Varietät des Koptischen, literarisch zwischen dem 4. und 11. Jahrhundert zu greifen, jedoch nur mit marginalem Status. Gesprochen wurde Fayyumisch in Nord-Mittelägypten, in dem Gebiet um das Fayyum-Becken. Die gesprochensprachlichen Dialektgrenzen sind nicht mehr zu rekonstruieren, daher ist das prestigearme Fayyumisch als Graphodialekt zu verstehen.
Im Hieroglyphisch-Ägyptischen wurde das Gebiet als „das Seenland“ = ta-esch bezeichnet, im modernen Ägyptisch-Arabischen analog als Fayyum =فيوم, was auf Koptisch „der See“ =ΦΙΟΜ (mit proklitischem Präfixartikel) zurückgeht. Das Wort yom „Meer“ ist jedoch semitischen, genauer kanaanäischen, Ursprungs (ym > Demotisch ym „Meer, Gewässer, See“ > Koptisch ΕΙΟΜ).
Hauptsächlich wegen des sehr unübersichtlichen Publikationsstandes des Sprachmaterials (Teile der Manuskripte des St. Michael Klosters von Hamuli liegen in der Pierpont Morgan Library, New York<ref>Davon 19 fayyumische Manuskripte: Leo Depuydt: Catalogue of Coptic Manuscripts in the Pierpoint Morgan Library (= Corpus of illuminated manuscripts. Band 4/5). Peeters, Löwen 1993, Band I, S. 449–476.</ref> beziehungsweise im Koptischen Museum Kairo<ref>Leo Depuydt: Catalogue of Coptic Manuscripts in the Pierpoint Morgan Library (= Corpus of illuminated manuscripts. Band 4/5). Peeters, Löwen 1993, Band I, S. 633/634 (1 Seite eines Manuskripts).</ref>, Berlin, Strasbourg, sowie Freiburg im Breisgau) sowie der Heterogenität des Dialektes<ref>Rodolphe Kasser: Fayyumic. In: The Coptic Encyclopedia. Band 8, Macmillan, Toronto/New York 1991, S. 124–131 (online).</ref> sind bislang weder eine umfassende Grammatik, noch Studien bezüglich grammatischer Details des Fayyumischen erschienen. Distinktivtes Merkmal zu den anderen koptischen Dialekten ist der sogenannte Lambdazismus (<r> wird standardmäßig durch <l> wiedergegeben – bis auf bei wenigen Ausnahmen<ref>Rodolphe Kasser: Le dialecte copte V, fayoumique sans lambdacisme, illustré par quelques extraits de son témoin principal,le P. Mich.inv. no 3520 (encore inédit). In: Enchoria. Zeitschrift für Demotistik und Koptologie. Band 19–20, 1994, S. 87–124, {{#invoke:URIutil|{{#ifeq:1|1|linkISSN|targetISSN}}|0340-627X|0}}{{#ifeq:1|0|[!] }}{{#ifeq:0|1
|{{#switch:00
|11= (print/online)
|10= (print)
|01= (online)
}}
}}{{#ifeq:0|0
|{{#ifeq:0|0
|{{#if:{{#invoke:URIutil|isISSNvalid|1=0340-627X}}
|
|{{#invoke:TemplUtl|failure|ISSN ungültig}}}}}}
}}.</ref><ref>Carsten Peust: Egyptian Phonology (= Monographien zur ägyptischen Sprache. Band 2). Peust & Gutschmidt, Göttingen 1999, S. 130–131 (online).</ref>), der ein phonologisches Phänomen des Fayyums darstellt, da er auch in griechischen Texten aus der Region zu finden ist,<ref>C. Milani: l/r nei papiri: un aspetto dell’interferenza linguistica. In: Edda Bresciani und andere (Hrsg.): Scritti in onore di Orsolina Montevecchi. Clueb, Bologna 1981, S. 221–229.</ref> desgleichen in demotischen Texten aus dem Fayyum. Hintergrund dürfte eine Artikulation des <r> als Approximant sein, der in dieser Region mit dem lateralen Approximanten (Lateral) /l/ zusammenfiel. Die silbischen Sonoranten der anderen Dialekte (B, L, M, N und R) sind aufgelöst zu e plus Konsonant (d. h., statt B als Silbengipfel wird auf EB ausgewichen).
Das Fayyumische verfügt über einige Lexeme, die in anderen Dialekten nicht belegt scheinen.<ref>Rodolphe Kasser: Fayyumic. In: The Coptic Encyclopedia. Band 8, Macmillan, Toronto/ New York 1991, S. 124–131, hier S. 128–129 (online).</ref>
Wie auch in den anderen Varietäten des Koptischen ist das Schrifttum des Fayyumischen vornehmlich religiösen Inhalts,<ref>Georg Zoëga: Catalogus Codicum Copticorum Manu Scriptorum qui in Museo Borgiano Velitris Adservantur. Typis Sacrae Congregationis de Propaganda Fide, Rom 1810, S. 145–150 (online).</ref><ref>C. Müller, G. Detlef: Die Einsetzung der Erzengel Michael und Gabriel (= Corpus Scriptorum Christianorum Orientalium. Band 225/ Scriptores Coptici. Band 31). Peeters, Löwen 1962.</ref><ref>A. I. Elanskaja: Koptskije rukopisi Gosudarstvennoj Publicnoj biblioteki im. M.E. Saltykova-Scedrina. In: Palestinskij sbornik. Band 20, 1969, S. 1–152, hier S. 21–95.</ref><ref>Anne Bouvarel-Boud’hors: Catalogue des fragments coptes de la Bibliothèque Nationale et Universitaire de Strasbourg: Fragments bibliques (= Corpus scriptorum Christianorum Orientalium. Band 571/ Subsidia. Band 99). Peeters, Löwen 1998.</ref><ref>Leo Depuydt: Catalogue of Coptic Manuscripts in the Pierpoint Morgan Library (= Corpus of illuminated manuscripts. Band 4/5). Peeters, Löwen 1993, Band I, Nr. 259/260 (AT) und Nr. 261–269 (NT).</ref> daneben finden sich aber auch dokumentarische Texte,<ref>Zum Beispiel Ludwig Stern: Faijumische Papyri im Ägyptischen Museum zu Berlin. In: Zeitschrift für Ägyptische Sprache und Altertumskunde. Band 23, 1885, S. 23–44.</ref> die zum Teil unpubliziert sind, magische Texte<ref>Zum Beispiel Walter Ewing Crum: La magie copte, nouveaux textes. In: Recueil d'études égyptologiques dédiées à la mémoire de Jean-François Champollion. Édouard Champion, Paris 1922, S. 537–544 (online).</ref> und Briefe.<ref>Zum Beispiel Walter Ewing Crum: Varia Coptica, Texts, Translations, Indexes. Aberdeen University Press, Aberdeen 1939, Nr. 114–116 und Nr. 128.</ref>
Literatur
- Anne Bouvarel-Boud’hors: Catalogue des fragments coptes de la Bibliothèque Nationale et Universitaire de Strasbourg: Fragments bibliques (= Corpus scriptorum Christianorum Orientalium. Band 571/ Subsidia. Band 99). Peeters, Löwen 1998.
- Walter Ewing Crum: Varia Coptica, Texts, Translations, Indexes. Aberdeen University Press, Aberdeen 1939.
- Leo Depuydt: Catalogue of Coptic Manuscripts in the Pierpoint Morgan Library (= Corpus of illuminated manuscripts. Band 4/5). Peeters, Löwen 1993.
- A. I. Elanskaja: Koptskije rukopisi Gosudarstvennoj Publicnoj biblioteki im. M.E. Saltykova-Scedrina. In: Palestinskij sbornik. Band 20, 1969, S. 1–152.
- Christian Gabriel-Junk: Diglossie im Arabischen. Unveröffentlichte Magisterarbeit, Mainz 2006.
- Rodolphe Kasser: Les dialectes coptes. In: Bulletin de l’Institut français d’archéologie orientale. Band 73, 1973, S. 71–99, {{#invoke:URIutil|{{#ifeq:1|1|linkISSN|targetISSN}}|0255-0962|0}}{{#ifeq:1|0|[!]
}}{{#ifeq:0|1
|{{#switch:00
|11= (print/online)
|10= (print)
|01= (online)
}}
}}{{#ifeq:0|0
|{{#ifeq:0|0
|{{#if:{{#invoke:URIutil|isISSNvalid|1=0255-0962}}
|
|{{#invoke:TemplUtl|failure|ISSN ungültig}}}}}}
}}.
- Rodolphe Kasser: Fayyumic. In: The Coptic Encyclopedia. Band 8, Macmillan, Toronto/ New York 1991, S. 124–131 (online).
- Rodolphe Kasser: Le dialecte copte V, fayoumique sans lambdacisme, illustré par quelques extraits de son témoin principal,le P. Mich.inv. no 3520 (encore inédit). In: Enchoria. Zeitschrift für Demotistik und Koptologie. Band 19–20, 1994, S. 87–124, {{#invoke:URIutil|{{#ifeq:1|1|linkISSN|targetISSN}}|0340-627X|0}}{{#ifeq:1|0|[!]
}}{{#ifeq:0|1
|{{#switch:00
|11= (print/online)
|10= (print)
|01= (online)
}}
}}{{#ifeq:0|0
|{{#ifeq:0|0
|{{#if:{{#invoke:URIutil|isISSNvalid|1=0340-627X}}
|
|{{#invoke:TemplUtl|failure|ISSN ungültig}}}}}}
}}.
- C. Milani: l/r nei papiri: un aspetto dell’interferenza linguistica. In: Edda Bresciani und andere (Hrsg.): Scritti in onore di Orsolina Montevecchi. Clueb, Bologna 1981, S. 221–229.
- C. Müller, G. Detlef: Die Einsetzung der Erzengel Michael und Gabriel (= Corpus Scriptorum Christianorum Orientalium. Band 225/ Scriptores Coptici. Band 31). Peeters, Löwen 1962.
- Carsten Peust: Egyptian Phonology (= Monographien zur ägyptischen Sprache. Band 2). Peust & Gutschmidt, Göttingen 1999 (online).
- Hans Martin Schenke: Bemerkungen zu P. Hamb. Bil.1 und zum altfayumischen Dialekt der koptischen Sprache. In: Enchoria. Zeitschrift für Demotistik und Koptologie. Band 18, 1991, S. 69–93, {{#invoke:URIutil|{{#ifeq:1|1|linkISSN|targetISSN}}|0340-627X|0}}{{#ifeq:1|0|[!]
}}{{#ifeq:0|1
|{{#switch:00
|11= (print/online)
|10= (print)
|01= (online)
}}
}}{{#ifeq:0|0
|{{#ifeq:0|0
|{{#if:{{#invoke:URIutil|isISSNvalid|1=0340-627X}}
|
|{{#invoke:TemplUtl|failure|ISSN ungültig}}}}}}
}}.
- George Sobhy: Common Words in the Spoken Arabic of Egypt of Greek or Coptic Origin. La Société Archéologie Copte, Kairo 1950 (Textbeispiel: Jesaja 1,1–4).
- Ludwig Stern: Faijumische Papyri im Ägyptischen Museum zu Berlin. In: Zeitschrift für Ägyptische Sprache und Altertumskunde. Band 23, 1885, S. 23–44.
- Walter Curt Till: Koptische Chrestomathie für den fayumischen Dialekt. Selbstverlag, Wien 1930.
- Georg Zoëga: Catalogus Codicum Copticorum Manu Scriptorum qui in Museo Borgiano Velitris Adservantur. Typis Sacrae Congregationis de Propaganda Fide, Rom 1810 (online).
Einzelnachweise
<references />