Zum Inhalt springen

Fortes fortuna adiuvat

aus Wikipedia, der freien Enzyklopädie
Datei:Vogtherr der Elter 1537 portrait.jpg
flat}})

{{#invoke:Vorlage:lang|flat}} (bzw. in seiner ursprünglich altlateinischen Form: {{#invoke:Vorlage:lang|flat}}) ist ein lateinisches Sprichwort.

Es lässt sich übersetzen als „Den Mutigen/Tapferen/Tüchtigen hilft das Glück“. Als ursprüngliche Konnotation darf die Personifikation des Glücks als Göttin Fortuna nicht vergessen werden.

Es wird in der altlateinischen Form von Terenz im Phormio (I,4,203) verwendet, von Livius zweimal – einmal als „{{#invoke:Vorlage:lang|flat}}“ ({{#invoke:Vorlage:lang|flat}} [A. U. C.] 8,29,6), einmal als „{{#invoke:Vorlage:lang|flat}}“ (A. U. C. 34,37,5; jeweils ein AcI) – und von Cicero in den {{#invoke:Vorlage:lang|flat}} (II,4,11) als altes Sprichwort bezeichnet.

Ähnlich zitiert es auch Vergil – archaisierend in altlateinischer Form – in der Aeneis (10,284): „{{#invoke:Vorlage:lang|flat}}“ („Die Wagemutigen unterstützt Fortuna.“) und Tibull in seinen Elegien (I,2,16): „{{#invoke:Vorlage:lang|flat}}“ („Venus selbst hilft den Mutigen“). während es bei Ovid in den Metamorphosen heißt (Met. 10,586): „{{#invoke:Vorlage:lang|flat}}“ („Den Wagemutigen steht eine Gottheit selbst bei“), und in den Fasten (2,782) variiert er dies zu „{{#invoke:Vorlage:lang|flat}}“ („Den Wagemutigen helfen sowohl der Zufall als auch eine Gottheit“).

Plinius der Jüngere legt das Zitat seinem Onkel (Plinius der Ältere) in den Mund, als er beschreibt, wie dieser mit dem Schiff aufbricht, um Flüchtende vor dem ausbrechenden Vesuv zu retten (Plin. ep. 6, 16, 11).

Zurückgehen soll die Sentenz auf den griechischen Dichter Simonides von Keos, wie Claudian in seiner {{#invoke:Vorlage:lang|flat}} (Ep. 4,9) anführt: „{{#invoke:Vorlage:lang|flat}}“ („Das Glück hilft den Mutigen, nach dem Ausspruch des Dichters von Keos“). Nach anderer Textüberlieferung lautet das Zitat allerdings „{{#invoke:Vorlage:lang|flat}}“ („nach dem Ausspruch des Dichters aus früher Zeit“).

Eine weitere bekannte Variation ist „{{#invoke:Vorlage:lang|flat}}.

Moderne Verwendung

Datei:Fortes fortuna adjuvat.jpg
Uniformknopf

Das Sprichwort ist der Wahlspruch der 2. Kompanie des Logistikbataillons 471 der deutschen Bundeswehr und wird dort im Kompaniewappen geführt. Die 3./PzBtl 241 in Kirchham bei Pocking führte diesen Wahlspruch an ihrem Kompaniegebäude. Der Spruch wurde beim Kompaniewappen der 2. Jägerkompanie vom Jägerbataillon 12 des österreichischen Bundesheeres aus Amstetten ebenfalls verwendet.

Ferner ist es der Leitsatz der deutschen Bundespolizei-Fliegergruppe (und seiner Fliegerstaffeln). Als solcher ist der Satz auch auf dem Boden einer speziell für die Bundespolizei entworfenen Fliegeruhr von Junkers eingraviert.

Das Sprichwort ist auch der Wahlspruch im Wappen des Schiffs Nicholson sowie in der Vergilvariante „{{#invoke:Vorlage:lang|flat}}“ des multinationalen Allied Command Europe Rapid Reaction Corps (ARRC) in Innsworth, England.

Die Variante „{{#invoke:Vorlage:lang|flat}}“ ist das Motto der Comandos, einer Spezialeinheit des Portugiesischen Heeres, und der Montpelier.

Trivia

Die Figur John Wick des gleichnamigen Films trägt die altlateinische Variation "{{#invoke:Vorlage:lang|flat}}" als Tattoo auf dem Rücken.

Auch in Star Trek: Deep Space Nine verwendet Captain Sisko diesen Ausspruch, als er einer Übermacht des Dominion gegenübersteht. (Staffel 6, Folge 5)

Mithin wird im Videospiel Kingdom Come: Deliverance II der Ausruf zu einem Leitspruch des Charakters Hans Capon und dem Protagonisten Heinrich aus Skalitz.

Einzelnachweise

  • Büchmann, Geflügelte Worte, 33. Auflage, Ullstein, Frankfurt/Berlin/Wien 1981, S. 252
  • XLI. Ad Probinum. In: {{#ifexist:Vorlage:MGH/AuctAnt

|{{#switch:10 | 1,1 = Karl Halm (Hrsg.): {{#switch:AuctAnt

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 10: Salviani presbyteri Massiliensis Libri qui supersunt. Berlin 1877

| 1,2 = Hermann Sauppe (Hrsg.): {{#switch:AuctAnt

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 10: Eugippii Vita sancti Severini. Berlin 1877

| 2 = Hans Droysen (Hrsg.): {{#switch:AuctAnt

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 10: Eutropi Breviarium ab urbe condita cum versionibus Graecis et Pauli Landolfique additamentis. Berlin 1879

| 3,1 = Karl Halm (Hrsg.): {{#switch:AuctAnt

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 10: Victoris Vitensis Historia persecutionis Africanae provinciae sub Geiserico et Hunirico regibus Wandalorum. Berlin 1879

| 3,2 = Josef Partsch (Hrsg.): {{#switch:AuctAnt

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 10: Corippi Africani grammatici Libri qui supersunt. Berlin 1879

| 4,1 = Friedrich Leo (Hrsg.): {{#switch:AuctAnt

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 10: Venanti Honori Clementiani Fortunati presbyteri Italici Opera poetica. Berlin 1881

| 4,2 = Bruno Krusch (Hrsg.): {{#switch:AuctAnt

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 10: Venanti Honori Clementiani Fortunati presbyteri Italici Opera pedestria. Berlin 1885

| 5,1 = Theodor Mommsen (Hrsg.): {{#switch:AuctAnt

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 10: Iordanis Romana et Getica. Berlin 1882

| 5,2 = Karl Schenkl (Hrsg.): {{#switch:AuctAnt

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 10: D. Magni Ausonii Opuscula. Berlin 1883

| 6,1 = Otto Seeck (Hrsg.): {{#switch:AuctAnt

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 10: Q. Aurelii Symmachi quae supersunt. Berlin 1883

| 6,2 = Rudolf Peiper (Hrsg.): {{#switch:AuctAnt

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 10: Alcimi Ecdicii Aviti Viennensis episcopi Opera quae supersunt. Berlin 1883

| 7 = Friedrich Vogel (Hrsg.): {{#switch:AuctAnt

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 10: Magni Felicis Ennodi Opera. Berlin 1885

| 8 = Christian Lütjohann (Hrsg.): {{#switch:AuctAnt

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 10: Gai Solii Apollinaris Sidonii Epistulae et carmina. Fausti aliorumque epistula ad Ruricium aliosque. Berlin 1887

| 9 = Theodor Mommsen (Hrsg.): {{#switch:AuctAnt

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 10: Chronica minora saec. IV. V. VI. VII. (I). Berlin 1892

| 10 = Theodor Birt (Hrsg.): {{#switch:AuctAnt

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 10: Claudii Claudiani Carmina. Berlin 1892

| 11 = Theodor Mommsen (Hrsg.): {{#switch:AuctAnt

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 10: Chronica minora saec. IV. V. VI. VII. (II). Berlin 1894

| 12 = Theodor Mommsen (Hrsg.): {{#switch:AuctAnt

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 10: Cassiodori Senatoris Variae. Berlin 1898

| 13 = Theodor Mommsen (Hrsg.): {{#switch:AuctAnt

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 10: Chronica minora saec. IV. V. VI. VII. (III). Berlin 1898

| 14 = Friedrich Vollmer (Hrsg.): {{#switch:AuctAnt

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 10: Fl. Merobaudis reliquiae. Blossii Aemilii Dracontii Carmina. Eugenii Toletani episcopi Carmina et epistulae. Berlin 1905

| 15 = Rudolf Ehwald (Hrsg.): {{#switch:AuctAnt

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 10: Aldhelmi Opera. Berlin 1913

| #default = Dieser Band der Reihe {{#switch:AuctAnt

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} existiert nicht}}{{#if:334|{{#ifeq:335|0||, S. 334}}|}}{{#if:335|{{#ifeq:335|0||–335}}|}} (Monumenta Germaniae Historica, Digitalisat)

| Diese Reihe der Monumenta Germaniae Historica ist nicht bekannt }}