Moritz Rühlmann
Christian Moritz Rühlmann (* 15. Februar 1811 in Dresden; † 16. Januar 1896 in Hannover) war ein deutscher Mathematiker, Maschineningenieur, Professor an der Höheren Gewerbeschule in Hannover<ref name="HBL">Klaus Mlynek: Rühlmann, Christian Moritz. In: Hannoversches Biographisches Lexikon, s. Literatur</ref> und einer der Begründer der mechanischen Technologie.
Leben
Familie
Moritz Rühlmann war der Bruder des Dresdner Musikers Adolf Julius Rühlmann (1816–1877)<ref name="HBL" /> und heiratete Mathilde Grosse.<ref name="ADB">Egbert Ritter von Hoyer: Rühlmann, Moritz (s. Literatur)</ref> Er ist Onkel von Richard Rühlmann und Großvater von Moritz Weber.
Werdegang
Nach der Bürgerschule besuchte Rühlmann ab 1829 die technische Bildungsanstalt in Dresden. 1835 nahm er hier eine Stelle als Hilfslehrer für Mathematik an, 1836 ging er als ordentlicher Lehrer für angewandte Mathematik an die königliche Gewerbeschule in Chemnitz. 1837/38 unternahm er mehrere Reisen u. a. nach Frankreich, Belgien und in die Schweiz, um Kenntnisse über die dortige Industrie zu sammeln. Daraufhin wurde er 1838 technischer Ratgeber in Zoll- und Privilegiensachen. 1840 promovierte er an der Universität Jena<ref>{{#invoke:WLink|getArticleBase}} im Mathematics Genealogy Project (englisch){{#if: | {{{Kommentar}}} }} {{#if: 174373 | {{#ifeq: {{#property:P549}} | 174373 | | {{#if: {{#property:P549}} | {{#if: | | }} | {{#if: | | }} }} }} }}</ref> und wurde zum Professor der angewandten Mathematik und Maschinenlehre an der Höheren Gewerbeschule in Hannover ernannt. Einer seiner Schüler war dort Franz Frese.
Bereits während seiner Lehrtätigkeit in Dresden begann er mit dem Verfassen von Fachbüchern über Mechanik und Maschinenlehre. Er gilt als Begründer der historischen Schule der Technik.
1846 erhielt Rühlmann die Ehrenbürgerwürde der Stadt Hannover (zeitgleich mit Friedrich Heeren, Karl Karmarsch und Heinrich Kirchweger).<ref>Klaus Mlynek: Karmarsch, Karl. In: Hannoversches Biographisches Lexikon, S. 193; online:</ref> Am 1. Mai 1856 verlieh ihm die Landsmannschaft Slesvico-Holsatia, das spätere Corps Slesvico-Holsatia, das Band.<ref>Corps Slesvico-Holsatia, Corpsliste, Wintersemester 1981/82, S. 14, Nr. 034b</ref> Später erhielt er auch noch das Band des Corps Saxonia Hannover.
Am 19. März 1857 wurde Moritz Rühlmann unter der Matrikelnummer 504 in die Freimaurerloge Zur Ceder in Hannover aufgenommen.<ref>Siegfried Schildmacher, Winfried Brinkmann, Edzard Bakker, Peter Rosenstein (Red.): Moritz Rühlmann. In Siegfried Schildmacher (Hrsg.): Auf den Spuren der Freimaurer – ein Spaziergang durch Hannovers Straßen. Selbstverlag, Hannover 2015, S. 115</ref>
Rühlmann war zudem Mitglied im „Verein zur Belebung und Beförderung des vaterländischen Gewerbefleißes“ und von 1858 bis 1877 Redakteur der Vereinszeitschrift „Mittheilungen des Gewerbe-Vereins für das Königreich Hannover“. 1870 war er Gründungsmitglied des Hannoverschen Bezirksvereins des Vereins Deutscher Ingenieure (VDI).<ref>{{#invoke:Vorlage:Literatur|f}}</ref> 1877 wurde er zum Geheimen Regierungsrat ernannt und vom Königreich Hannover zu Welt- und Industrieausstellungen entsandt. 1892 wurde Rühlmann Mitglied der Deutschen Akademie der Naturforscher Leopoldina. Er starb am 16. Januar 1896 im Alter von 84 Jahren. 1898 wurde ihm die Rühlmannstraße in Hannovers Nordstadt gewidmet.
Schriften
- Die technische Mechanik und Maschinenlehre (1842–44) {{#if: 2HxQAAAAcAAJ|{{#if:||{{#if:Band 1|Band 1|Digitalisat}}}}|{{#if: |{{#if:|[https://www.archive.org/details/{{{IA}}}}} {{#if:||{{#if:Band 1|Band 1|Digitalisat}}}}|{{#if:
|{{#if:||{{#if:Band 1|Band 1|Digitalisat}}}}|[{{{1}}} {{#if:||{{#if:Band 1|Band 1|Digitalisat}}}}]}}}}}}Vorlage:WartungsURL, {{#if: rFn6d6vcwooC|{{#if:||{{#if:Band 2|Band 2|Digitalisat}}}}|{{#if: |{{#if:|[https://www.archive.org/details/{{{IA}}}}} {{#if:||{{#if:Band 2|Band 2|Digitalisat}}}}|{{#if: |{{#if:||{{#if:Band 2|Band 2|Digitalisat}}}}|[{{{1}}} {{#if:||{{#if:Band 2|Band 2|Digitalisat}}}}]}}}}}}Vorlage:WartungsURL
- Allgemeine Maschinenlehre (1862–74) {{#if: SG8S4GWM0QUC|{{#if:||{{#if:Band 1|Band 1|Digitalisat}}}}|{{#if: |{{#if:|[https://www.archive.org/details/{{{IA}}}}} {{#if:||{{#if:Band 1|Band 1|Digitalisat}}}}|{{#if:
|{{#if:||{{#if:Band 1|Band 1|Digitalisat}}}}|[{{{1}}} {{#if:||{{#if:Band 1|Band 1|Digitalisat}}}}]}}}}}}Vorlage:WartungsURL, {{#if: VA2r3tFGysQC|{{#if:||{{#if:Band 2|Band 2|Digitalisat}}}}|{{#if: |{{#if:|[https://www.archive.org/details/{{{IA}}}}} {{#if:||{{#if:Band 2|Band 2|Digitalisat}}}}|{{#if: |{{#if:||{{#if:Band 2|Band 2|Digitalisat}}}}|[{{{1}}} {{#if:||{{#if:Band 2|Band 2|Digitalisat}}}}]}}}}}}Vorlage:WartungsURL, {{#if: LJYfJrh5ZjUC|{{#if:||{{#if:Band 3|Band 3|Digitalisat}}}}|{{#if: |{{#if:|[https://www.archive.org/details/{{{IA}}}}} {{#if:||{{#if:Band 3|Band 3|Digitalisat}}}}|{{#if: |{{#if:||{{#if:Band 3|Band 3|Digitalisat}}}}|[{{{1}}} {{#if:||{{#if:Band 3|Band 3|Digitalisat}}}}]}}}}}}Vorlage:WartungsURL, {{#if: XwNtGdJZ4YEC|{{#if:||{{#if:Band 4|Band 4|Digitalisat}}}}|{{#if: |{{#if:|[https://www.archive.org/details/{{{IA}}}}} {{#if:||{{#if:Band 4|Band 4|Digitalisat}}}}|{{#if: |{{#if:||{{#if:Band 4|Band 4|Digitalisat}}}}|[{{{1}}} {{#if:||{{#if:Band 4|Band 4|Digitalisat}}}}]}}}}}}Vorlage:WartungsURL
- Vorträge über Geschichte der technischen Mechanik und theoretischen Maschinenlehre (1885) online
- Hydromechanik oder die technische Mechanik flüssiger Körper, 1880, {{#if: rqbaS3RHOqMC|{{#if:||{{#if:Ausgabe 1880|Ausgabe 1880|Digitalisat}}}}|{{#if: |{{#if:|[https://www.archive.org/details/{{{IA}}}}} {{#if:||{{#if:Ausgabe 1880|Ausgabe 1880|Digitalisat}}}}|{{#if:
|{{#if:||{{#if:Ausgabe 1880|Ausgabe 1880|Digitalisat}}}}|[{{{1}}} {{#if:||{{#if:Ausgabe 1880|Ausgabe 1880|Digitalisat}}}}]}}}}}}Vorlage:WartungsURL
- Allgemeine Maschinenlehre nach den Vorträgen des Herrn Professor Dr. Rühlmann (Manuskript, heute in der University of Pennsylvania) online
Literatur
- {{ #if:Egbert Ritter von Hoyer|Egbert Ritter von Hoyer: |}}{{ #if:ADB:Rühlmann, Moritz|{{ #if:Rühlmann, Christian Moritz|Rühlmann, Christian Moritz|Moritz Rühlmann }}|{{#ifeq: {{#switch: 53
| 1=08359 | 2=08360 | 3=08361 | 4=08362 | 5=08363 | 6=08364 | 7=08365 | 8=08366 | 9=08367 | 10=08368 | 11=08369 | 12=08370 | 13=08371 | 14=08372 | 15=08373 | 16=08374 | 17=08375 | 18=08376 | 19=08377 | 20=08378 | 21=08379 | 22=08380 | 23=08381 | 24=08382 | 25=08383 | 26=08384 | 27=08385 | 28=08386 | 29=08387 | 30=08388 | 31=08389 | 32=08390 | 33=08391 | 34=08392 | 35=08393 | 36=08394 | 37=08395 | 38=08396 | 39=08397 | 40=08398 | 41=08399 | 42=08400 | 43=08401 | 44=08402 | 45=08403 | 46=08404 | 47=08405 | 48=08406 | 49=08407 | 50=08408 | 51=08409 | 52=08410 | 53=08411 | 54=08412 | 55=08413 | 56=00000 | #default = 0 }} | 0 | {{ #if:Rühlmann, Christian Moritz|Rühlmann, Christian Moritz|Moritz Rühlmann }} | [https://daten.digitale-sammlungen.de/~db/bsb000{{#switch: 53 | 1=08359 | 2=08360 | 3=08361 | 4=08362 | 5=08363 | 6=08364 | 7=08365 | 8=08366 | 9=08367 | 10=08368 | 11=08369 | 12=08370 | 13=08371 | 14=08372 | 15=08373 | 16=08374 | 17=08375 | 18=08376 | 19=08377 | 20=08378 | 21=08379 | 22=08380 | 23=08381 | 24=08382 | 25=08383 | 26=08384 | 27=08385 | 28=08386 | 29=08387 | 30=08388 | 31=08389 | 32=08390 | 33=08391 | 34=08392 | 35=08393 | 36=08394 | 37=08395 | 38=08396 | 39=08397 | 40=08398 | 41=08399 | 42=08400 | 43=08401 | 44=08402 | 45=08403 | 46=08404 | 47=08405 | 48=08406 | 49=08407 | 50=08408 | 51=08409 | 52=08410 | 53=08411 | 54=08412 | 55=08413 | 56=00000 | #default = 0 }}/images/index.html?seite={{#switch: 53 | 1={{ #expr: 587 + 16 }} | 2={{ #expr: 587 + 2 }} | 3={{ #expr: 587 + 2 }} | 4={{ #expr: 587 + 2 }} | 5={{ #expr: 587 + 2 }} | 6={{ #expr: 587 + 2 }} | 7={{ #expr: 587 + 2 }} | 8={{ #expr: 587 + 2 }} | 9={{#switch: 587 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 587 < 449 | {{ #expr: 587 + 2 }} | {{ #expr: 587 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 587 + 2 }} | 11={{ #expr: 587 + 2 }} | 12={{ #expr: 587 + 2 }} | 13={{ #expr: 587 + 2 }} | 14={{ #expr: 587 + 2 }} | 15={{ #expr: 587 + 2 }} | 16={{ #expr: 587 + 2 }} | 17={{ #expr: 587 + 2 }} | 18={{ #expr: 587 + 2 }} | 19={{ #expr: 587 + 2 }} | 20={{ #expr: 587 + 2 }} | 21={{ #expr: 587 + 2 }} | 22={{ #expr: 587 + 2 }} | 23={{ #expr: 587 + 2 }} | 24={{ #expr: 587 + 2 }} | 25={{ #expr: 587 + 2 }} | 26={{ #expr: 587 + 2 }} | 27={{ #expr: 587 + 2 }} | 28={{ #expr: 587 + 2 }} | 29={{ #expr: 587 + 2 }} | 30={{ #expr: 587 + 2 }} | 31={{ #expr: 587 + 2 }} | 32={{ #expr: 587 + 2 }} | 33={{ #expr: 587 + 2 }} | 34={{ #expr: 587 + 2 }} | 35={{ #expr: 587 + 2 }} | 36={{ #expr: 587 + 2 }} | 37={{ #expr: 587 + 2 }} | 38={{ #expr: 587 + 2 }} | 39={{ #expr: 587 + 2 }} | 40={{ #expr: 587 + 2 }} | 41={{ #expr: 587 + 2 }} | 42={{ #expr: 587 + 2 }} | 43={{ #expr: 587 + 2 }} | 44={{ #expr: 587 + 2 }} | 45={{ #expr: 587 + 6 }} | 46={{ #expr: 587 + 2 }} | 47={{ #expr: 587 + 2 }} | 48={{ #expr: 587 + 2 }} | 49={{ #expr: 587 + 2 }} | 50={{ #expr: 587 + 2 }} | 51={{ #expr: 587 + 2 }} | 52={{ #expr: 587 + 2 }} | 53={{ #expr: 587 + 2 }} | 54={{ #expr: 587 + 2 }} | 55={{ #expr: 587 + 3 }} | 56=587 | #default = 587 }} {{ #if:Rühlmann, Christian Moritz|Rühlmann, Christian Moritz|Moritz Rühlmann }}] }} }}{{#ifeq:Vorlage:Str rightc|.||.}} In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 53, Duncker & Humblot, Leipzig {{#switch: 53 | 1=1875 | 2=1875 | 3=1876 | 4=1876 | 5=1877 | 6=1877 | 7=1877 | 8=1878 | 9=1879 | 10=1879 | 11=1880 | 12=1880 | 13=1881 | 14=1881 | 15=1882 | 16=1882 | 17=1883 | 18=1883 | 19=1884 | 20=1884 | 21=1885 | 22=1885 | 23=1886 | 24=1887 | 25=1887 | 26=1888 | 27=1888 | 28=1889 | 29=1889 | 30=1890 | 31=1890 | 32=1891 | 33=1891 | 34=1892 | 35=1893 | 36=1893 | 37=1894 | 38=1894 | 39=1895 | 40=1896 | 41=1896 | 42=1897 | 43=1898 | 44=1898 | 45=1900 | 46=1902 | 47=1903 | 48=1904 | 49=1904 | 50=1905 | 51=1906 | 52=1906 | 53=1907 | 54=1908 | 55=1910 | 56=1912 | #default = Vorlage:ADB – bitte Band und Seitenzahlen korrekt angeben{{#ifeq:0|0|}} }}, S. 587{{ #if:593 | {{ #ifexpr: {{#switch: 53 | 1={{ #expr: 587 + 16 }} | 2={{ #expr: 587 + 2 }} | 3={{ #expr: 587 + 2 }} | 4={{ #expr: 587 + 2 }} | 5={{ #expr: 587 + 2 }} | 6={{ #expr: 587 + 2 }} | 7={{ #expr: 587 + 2 }} | 8={{ #expr: 587 + 2 }} | 9={{#switch: 587 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 587 < 449 | {{ #expr: 587 + 2 }} | {{ #expr: 587 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 587 + 2 }} | 11={{ #expr: 587 + 2 }} | 12={{ #expr: 587 + 2 }} | 13={{ #expr: 587 + 2 }} | 14={{ #expr: 587 + 2 }} | 15={{ #expr: 587 + 2 }} | 16={{ #expr: 587 + 2 }} | 17={{ #expr: 587 + 2 }} | 18={{ #expr: 587 + 2 }} | 19={{ #expr: 587 + 2 }} | 20={{ #expr: 587 + 2 }} | 21={{ #expr: 587 + 2 }} | 22={{ #expr: 587 + 2 }} | 23={{ #expr: 587 + 2 }} | 24={{ #expr: 587 + 2 }} | 25={{ #expr: 587 + 2 }} | 26={{ #expr: 587 + 2 }} | 27={{ #expr: 587 + 2 }} | 28={{ #expr: 587 + 2 }} | 29={{ #expr: 587 + 2 }} | 30={{ #expr: 587 + 2 }} | 31={{ #expr: 587 + 2 }} | 32={{ #expr: 587 + 2 }} | 33={{ #expr: 587 + 2 }} | 34={{ #expr: 587 + 2 }} | 35={{ #expr: 587 + 2 }} | 36={{ #expr: 587 + 2 }} | 37={{ #expr: 587 + 2 }} | 38={{ #expr: 587 + 2 }} | 39={{ #expr: 587 + 2 }} | 40={{ #expr: 587 + 2 }} | 41={{ #expr: 587 + 2 }} | 42={{ #expr: 587 + 2 }} | 43={{ #expr: 587 + 2 }} | 44={{ #expr: 587 + 2 }} | 45={{ #expr: 587 + 6 }} | 46={{ #expr: 587 + 2 }} | 47={{ #expr: 587 + 2 }} | 48={{ #expr: 587 + 2 }} | 49={{ #expr: 587 + 2 }} | 50={{ #expr: 587 + 2 }} | 51={{ #expr: 587 + 2 }} | 52={{ #expr: 587 + 2 }} | 53={{ #expr: 587 + 2 }} | 54={{ #expr: 587 + 2 }} | 55={{ #expr: 587 + 3 }} | 56=587 | #default = 587 }} != {{#switch: 53 | 1={{ #expr: 593 + 16 }} | 2={{ #expr: 593 + 2 }} | 3={{ #expr: 593 + 2 }} | 4={{ #expr: 593 + 2 }} | 5={{ #expr: 593 + 2 }} | 6={{ #expr: 593 + 2 }} | 7={{ #expr: 593 + 2 }} | 8={{ #expr: 593 + 2 }} | 9={{#switch: 593 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 593 < 449 | {{ #expr: 593 + 2 }} | {{ #expr: 593 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 593 + 2 }} | 11={{ #expr: 593 + 2 }} | 12={{ #expr: 593 + 2 }} | 13={{ #expr: 593 + 2 }} | 14={{ #expr: 593 + 2 }} | 15={{ #expr: 593 + 2 }} | 16={{ #expr: 593 + 2 }} | 17={{ #expr: 593 + 2 }} | 18={{ #expr: 593 + 2 }} | 19={{ #expr: 593 + 2 }} | 20={{ #expr: 593 + 2 }} | 21={{ #expr: 593 + 2 }} | 22={{ #expr: 593 + 2 }} | 23={{ #expr: 593 + 2 }} | 24={{ #expr: 593 + 2 }} | 25={{ #expr: 593 + 2 }} | 26={{ #expr: 593 + 2 }} | 27={{ #expr: 593 + 2 }} | 28={{ #expr: 593 + 2 }} | 29={{ #expr: 593 + 2 }} | 30={{ #expr: 593 + 2 }} | 31={{ #expr: 593 + 2 }} | 32={{ #expr: 593 + 2 }} | 33={{ #expr: 593 + 2 }} | 34={{ #expr: 593 + 2 }} | 35={{ #expr: 593 + 2 }} | 36={{ #expr: 593 + 2 }} | 37={{ #expr: 593 + 2 }} | 38={{ #expr: 593 + 2 }} | 39={{ #expr: 593 + 2 }} | 40={{ #expr: 593 + 2 }} | 41={{ #expr: 593 + 2 }} | 42={{ #expr: 593 + 2 }} | 43={{ #expr: 593 + 2 }} | 44={{ #expr: 593 + 2 }} | 45={{ #expr: 593 + 6 }} | 46={{ #expr: 593 + 2 }} | 47={{ #expr: 593 + 2 }} | 48={{ #expr: 593 + 2 }} | 49={{ #expr: 593 + 2 }} | 50={{ #expr: 593 + 2 }} | 51={{ #expr: 593 + 2 }} | 52={{ #expr: 593 + 2 }} | 53={{ #expr: 593 + 2 }} | 54={{ #expr: 593 + 2 }} | 55={{ #expr: 593 + 3 }} | 56=593 | #default = 593 }} |{{ #ifexpr: {{#switch: 53 | 1={{ #expr: 593 + 16 }} | 2={{ #expr: 593 + 2 }} | 3={{ #expr: 593 + 2 }} | 4={{ #expr: 593 + 2 }} | 5={{ #expr: 593 + 2 }} | 6={{ #expr: 593 + 2 }} | 7={{ #expr: 593 + 2 }} | 8={{ #expr: 593 + 2 }} | 9={{#switch: 593 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 593 < 449 | {{ #expr: 593 + 2 }} | {{ #expr: 593 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 593 + 2 }} | 11={{ #expr: 593 + 2 }} | 12={{ #expr: 593 + 2 }} | 13={{ #expr: 593 + 2 }} | 14={{ #expr: 593 + 2 }} | 15={{ #expr: 593 + 2 }} | 16={{ #expr: 593 + 2 }} | 17={{ #expr: 593 + 2 }} | 18={{ #expr: 593 + 2 }} | 19={{ #expr: 593 + 2 }} | 20={{ #expr: 593 + 2 }} | 21={{ #expr: 593 + 2 }} | 22={{ #expr: 593 + 2 }} | 23={{ #expr: 593 + 2 }} | 24={{ #expr: 593 + 2 }} | 25={{ #expr: 593 + 2 }} | 26={{ #expr: 593 + 2 }} | 27={{ #expr: 593 + 2 }} | 28={{ #expr: 593 + 2 }} | 29={{ #expr: 593 + 2 }} | 30={{ #expr: 593 + 2 }} | 31={{ #expr: 593 + 2 }} | 32={{ #expr: 593 + 2 }} | 33={{ #expr: 593 + 2 }} | 34={{ #expr: 593 + 2 }} | 35={{ #expr: 593 + 2 }} | 36={{ #expr: 593 + 2 }} | 37={{ #expr: 593 + 2 }} | 38={{ #expr: 593 + 2 }} | 39={{ #expr: 593 + 2 }} | 40={{ #expr: 593 + 2 }} | 41={{ #expr: 593 + 2 }} | 42={{ #expr: 593 + 2 }} | 43={{ #expr: 593 + 2 }} | 44={{ #expr: 593 + 2 }} | 45={{ #expr: 593 + 6 }} | 46={{ #expr: 593 + 2 }} | 47={{ #expr: 593 + 2 }} | 48={{ #expr: 593 + 2 }} | 49={{ #expr: 593 + 2 }} | 50={{ #expr: 593 + 2 }} | 51={{ #expr: 593 + 2 }} | 52={{ #expr: 593 + 2 }} | 53={{ #expr: 593 + 2 }} | 54={{ #expr: 593 + 2 }} | 55={{ #expr: 593 + 3 }} | 56=593 | #default = 593 }} = {{ #expr: {{#switch: 53 | 1={{ #expr: 587 + 16 }} | 2={{ #expr: 587 + 2 }} | 3={{ #expr: 587 + 2 }} | 4={{ #expr: 587 + 2 }} | 5={{ #expr: 587 + 2 }} | 6={{ #expr: 587 + 2 }} | 7={{ #expr: 587 + 2 }} | 8={{ #expr: 587 + 2 }} | 9={{#switch: 587 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 587 < 449 | {{ #expr: 587 + 2 }} | {{ #expr: 587 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 587 + 2 }} | 11={{ #expr: 587 + 2 }} | 12={{ #expr: 587 + 2 }} | 13={{ #expr: 587 + 2 }} | 14={{ #expr: 587 + 2 }} | 15={{ #expr: 587 + 2 }} | 16={{ #expr: 587 + 2 }} | 17={{ #expr: 587 + 2 }} | 18={{ #expr: 587 + 2 }} | 19={{ #expr: 587 + 2 }} | 20={{ #expr: 587 + 2 }} | 21={{ #expr: 587 + 2 }} | 22={{ #expr: 587 + 2 }} | 23={{ #expr: 587 + 2 }} | 24={{ #expr: 587 + 2 }} | 25={{ #expr: 587 + 2 }} | 26={{ #expr: 587 + 2 }} | 27={{ #expr: 587 + 2 }} | 28={{ #expr: 587 + 2 }} | 29={{ #expr: 587 + 2 }} | 30={{ #expr: 587 + 2 }} | 31={{ #expr: 587 + 2 }} | 32={{ #expr: 587 + 2 }} | 33={{ #expr: 587 + 2 }} | 34={{ #expr: 587 + 2 }} | 35={{ #expr: 587 + 2 }} | 36={{ #expr: 587 + 2 }} | 37={{ #expr: 587 + 2 }} | 38={{ #expr: 587 + 2 }} | 39={{ #expr: 587 + 2 }} | 40={{ #expr: 587 + 2 }} | 41={{ #expr: 587 + 2 }} | 42={{ #expr: 587 + 2 }} | 43={{ #expr: 587 + 2 }} | 44={{ #expr: 587 + 2 }} | 45={{ #expr: 587 + 6 }} | 46={{ #expr: 587 + 2 }} | 47={{ #expr: 587 + 2 }} | 48={{ #expr: 587 + 2 }} | 49={{ #expr: 587 + 2 }} | 50={{ #expr: 587 + 2 }} | 51={{ #expr: 587 + 2 }} | 52={{ #expr: 587 + 2 }} | 53={{ #expr: 587 + 2 }} | 54={{ #expr: 587 + 2 }} | 55={{ #expr: 587 + 3 }} | 56=587 | #default = 587 }} + 1 }} | f|–593}}|}} |}}{{#if: | ({{{7}}})}}.{{ #if:ADB:Rühlmann, Moritz||{{#ifeq:0|0|}}}}
- Paul Trommsdorff: Der Lehrkörper der Technischen Hochschule Hannover 1831–1931. Hannover, 1931, S. 55.
- Dirk Böttcher, Klaus Mlynek, Waldemar R. Röhrbein, Hugo Thielen: Hannoversches Biographisches Lexikon. Von den Anfängen bis in die Gegenwart. Schlütersche, Hannover 2002, ISBN 3-87706-706-9, S. 302 f. online:
- Naumann, Friedrich: Christian Moritz Rühlmann (1811-1896) – der erste Lehrer an der Königlichen Gewerbschule zu Chemnitz und sein Beitrag zur Genesis der Technikwissenschaft. In: Beiträge der 3. Tagung zur Geschichte der Technischen Bildung in Deutschland und der DDR – 150 Jahre Ingenieurausbildung in Chemnitz/Karl-Marx-Stadt. Hrsg. v. d. TU Karl-Marx-Stadt, Karl-Marx-Stadt 1987, S. 39–50.
- Karl-Eugen Kurrer: The History of the Theory of Structures. Searching for Equilibrium, Ernst & Sohn 2018, S. 1054 (Biografie), ISBN 978-3-433-03229-9.
Weblinks
|1|= – Quellen und Volltexte |0|-= |X|x= |#default= –
}}{{#if: | ({{#invoke:Multilingual|format|{{{lang}}}|slang=!|shift=m}}) }}{{#invoke:TemplatePar|check
|opt= 1= 2= lang= suffix= |template=Vorlage:Wikisource |cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Schwesterprojekt }}
- }} Literatur von und über {{#invoke:WLink|getArticleBase}} im Katalog der {{#ifeq: Moritz Rühlmann | Deutsche Nationalbibliothek | DNB | Deutschen Nationalbibliothek}}{{#ifeq: 0 | 0
| {{#if:
| Vorlage:DNB-Portal – veraltete Parametrisierung 3=
}}
}}
Einzelnachweise
<references />
{{#ifeq: p | p | | {{#if: 116697172n8604162813065104 | |
}} }}{{#ifeq:||{{#if: | [[Kategorie:Wikipedia:GND fehlt {{#invoke:Str|left|{{{GNDCheck}}}|7}}]] }}{{#if: | {{#if: | | }} }} }}{{#if: | {{#ifeq: 0 | 2 | | }} }}{{#if: | {{#ifeq: 0 | 2 | | }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: 116697172 | | {{#if: {{#statements:P227}} | | }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: 116697172 | {{#if: {{#invoke:Wikidata|pageId}} | {{#if: {{#statements:P227}} | | }} }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: n86041628 | | {{#if: {{#statements:P244}} | | }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: n86041628 | {{#if: {{#invoke:Wikidata|pageId}} | {{#if: {{#statements:P244}} | | }} }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: 13065104 | | {{#if: {{#statements:P214}} | | }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: 13065104 | {{#if: {{#invoke:Wikidata|pageId}} | {{#if: {{#statements:P214}} | | }} }} }} }}Vorlage:Wikidata-Registrierung
{{#if: Rühlmann, Moritz | {{#if: Rühlmann, Christian Moritz (vollständiger Name) | {{#if: deutscher Mechaniker und Mathematiker | {{#if: 15. Februar 1811 | {{#if: Dresden | {{#if: 16. Januar 1896 | {{#if: Hannover || Personendaten | |
|---|---|
| NAME | Rühlmann, Moritz
}} |
| ALTERNATIVNAMEN | Rühlmann, Christian Moritz (vollständiger Name)
}} |
| KURZBESCHREIBUNG | deutscher Mechaniker und Mathematiker
}} |
| GEBURTSDATUM | 15. Februar 1811
}} |
| GEBURTSORT | Dresden
}} |
| STERBEDATUM | 16. Januar 1896
}} |
| STERBEORT | Hannover
}} |
- Wikipedia:Wikidata P549 verschieden
- Wikipedia:Wikidata P549 fehlt
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:ADB
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:ADB/ohne Wikisource-Link
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:DNB-Portal/ohne GND
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:DNB-Portal
- Wikipedia:GND fehlt
- Wikipedia:Normdaten-TYP falsch oder fehlend
- Wikipedia:GND in Wikipedia fehlt, in Wikidata vorhanden
- Wikipedia:GND in Wikipedia vorhanden, fehlt jedoch in Wikidata
- Wikipedia:LCCN in Wikipedia fehlt, in Wikidata vorhanden
- Wikipedia:LCCN in Wikipedia vorhanden, fehlt jedoch in Wikidata
- Wikipedia:VIAF in Wikipedia fehlt, in Wikidata vorhanden
- Wikipedia:VIAF in Wikipedia vorhanden, fehlt jedoch in Wikidata
- Maschinenbauingenieur
- Hochschullehrer (Technische Universität Chemnitz)
- Hochschullehrer (TH Hannover)
- Mitglied der Leopoldina (19. Jahrhundert)
- Angehöriger des Fünferbundes
- Freimaurer (Deutschland)
- Freimaurer (19. Jahrhundert)
- Corpsstudent (19. Jahrhundert)
- Ehrenbürger von Hannover
- Deutscher
- Geboren 1811
- Gestorben 1896
- Mann