Virbius
Virbius ist in der römischen Mythologie eine Gottheit aus dem Umkreis der Diana Nemorensis. Der Name wird bei Servius als bis virum („zweimal Mann“) gedeutet.<ref>Servius, Commentarius in Vergilii Aeneida 7,761.</ref>
Virbius wurde mit dem griechischen Heros Hippolytos, dem Sohn des Theseus, identifiziert. Dieser wurde von seinem Vater verflucht, weil dieser annahm, Hippolytos habe sich an seiner Stiefmutter Phaidra vergriffen. Darauf wurde Hippolytos von Poseidon am Meeresstrand angegriffen und von seinen durchgehenden Pferden zerschmettert. In einer Variante des Mythos bleibt er aber nicht tot, sondern wird von Asklepios wiederbelebt. Danach sei er entweder nach Italien ausgewandert und habe dort das Heiligtum der Diana Nemorensis in Aricia begründet,<ref>Pausanias 2,27,4.</ref> bzw. er wurde von Artemis dorthin versetzt, wo er unter dem Namen Virbius von den Latinern verehrt wurde.<ref>Vergil, Aeneis 7,761-783; Ovid Fasti 6,755-758; Hyginus Mythographus Fabulae 251.</ref>
Als Grund für die Gleichsetzung wurde genannt, dass Hippolytos von Pferden getötet wurde und Pferde im Hain von Aricia tabu waren. Das scheint aber wenig plausibel, da das Tabu sich auf das ganze Heiligtum bezog und nicht spezifisch für Virbius war.<ref>Vergil, Aeneis 7,774-779; Ovid, Fasti 3,266.</ref> Von Horaz wird die Gleichsetzung abgelehnt.<ref>Horaz Carmina 4,7,25f</ref> Zum Hintergrund könnte gehören, dass sowohl Diana als auch die ebenfalls im Heiligtum verehrte Nymphe Egeria Gottheiten der Frauen und spezifisch Helfer bei der Geburt waren. Eine besondere Beziehung zu Frauen hat aber auch Hippolytos, dem die Jungfrauen vor der Hochzeit eine Locke opferten. So vermutet Georg Wissowa in Hippolytos einen „geburtshelfenden Dämon“.<ref>Wissowa Virbius in Roscher Bd. 6, Sp. 330</ref>
Es wurde vermutet, dass als Gedenktag des der Legende nach von Pferden zerrissenen Märtyrers Hippolyt von Rom mit Bedacht der 13. August gewählt wurde, da auf diesen Tag auch das Hauptfest des Heiligtums von Aricia fällt<ref>J. Rendel Harris: The Annotators of the Codex Bezae. London 1901, S. 101f</ref>
Die von Bovillae nach Aricia ansteigende Straße hieß clivus Virbi. Sie war bekannt für die dort sehr zahlreichen Bettler, die sich offenbar von den Pilgern zum Heiligtum Almosen erhoffte.<ref>Persius, Saturae 6,56.</ref>
Virbius scheint als älterer Mann dargestellt worden zu sein.<ref>Ovid, Metamorphosen 15,539f.</ref> Sein Kultbild durfte nicht berührt werden.<ref>Servius, Commentarius in Vergilii Aeneida 7,776.</ref> Eine Verehrung außerhalb des Heiligtums von Aricia scheint es kaum gegeben zu haben. Einziger Hinweis auf einen solchen Kult ist eine Grabinschrift, die einen flamen Virbialis, einen Priester des Virbius, erwähnt.<ref>CIL 10,1493</ref>
Bei Vergil erscheint ein gleichnamiger Sohn des Virbius - Hippolytos, der unter Turnus die Latiner von Acacia gegen Aeneas anführt.<ref>Vergil, Aeneis 7,781-783.</ref> Bei Silius Italicus schließlich ist Virbius einer von drei Söhnen der Egeria. Seine Brüder sind Capys und Albanus.<ref>Silius Italicus, Punica 4,380f.</ref>
Quellen
- Ovid, Metamorphosen 15,479–551
- Vergil, Aeneis 7,761–783
Literatur
- {{ #if:Carsten Binder|Carsten Binder: |}}{{ #if:Virbius|Virbius|Virbius }}. In: {{#if:Vorlage:Str match|{{#switch: 12/2
| Suppl. 1 = Walter Eder, Johannes Renger (Hrsg.): Herrscherchronologien der antiken Welt. Namen, Daten, Dynastien | Suppl. 2 = Manfred Landfester (Hrsg.): Geschichte der antiken Texte. Autoren- und Werklexikon | Suppl. 3 = Anne-Maria Wittke, Eckart Olshausen, Richard Szydlak (Hrsg.): Historischer Atlas der antiken Welt | Suppl. 4 = Manfred Landfester, Brigitte Egger (Hrsg.): Register zur Rezeptions- und Wissenschaftsgeschichte. Register zu den Bänden 13–15/3 des Neuen Pauly | Suppl. 5 = Maria Moog-Grünewald (Hrsg.): Mythenrezeption. Die antike Mythologie in Literatur, Musik und Kunst von den Anfängen bis zur Gegenwart | Suppl. 6 = Peter Kuhlmann, Helmuth Schneider (Hrsg.): Geschichte der Altertumswissenschaften. Biographisches Lexikon | Suppl. 7 = Christine Walde (Hrsg.): Die Rezeption der antiken Literatur. Kulturhistorisches Werklexikon | Suppl. 8 = Peter von Möllendorff, Annette Simonis, Linda Simonis (Hrsg.): Historische Gestalten der Antike. Rezeption in Literatur, Kunst und Musik | Suppl. 9 = Manfred Landfester (Hrsg.): Renaissance-Humanismus. Lexikon zur Antikerezeption | Suppl. 10 = Anne-Maria Wittke (Hrsg.): Frühgeschichte der Mittelmeerkulturen. Historisch-archäologisches Handbuch | Suppl. 11 = Falko Daim (Hrsg.): Byzanz. Historisch-kulturwissenschaftliches Handbuch | Suppl. 12 = Leonhard Burckhardt, Michael A. Speidel (Hrsg.): Militärgeschichte der griechisch-römischen Antike. Lexikon | Suppl. 13 = Joachim Jacob, Johannes Süßmann (Hrsg.): Das 18. Jahrhundert. Lexikon zur Antikerezeption in Aufklärung und Klassizismus | Suppl. 14 = Konrad Vössing, Matthias Becher, Jan Bemmann (Hrsg.): Die Germanen und das Römische Reich. Historisch-archäologisches Lexikon }} (= Der Neue Pauly. Supplemente. Band {{#invoke:Str|cropleft|12/2|7}}). Metzler, Stuttgart/Weimar|Der Neue Pauly (DNP). {{#if:12/2|Band 12/2,|}} Metzler, Stuttgart}} {{#switch: 12/2 | 1 = 1996 | 2 = 1997 | 3 = 1997 | 4 = 1998 | 5 = 1998 | 6 = 1999 | 7 = 1999 | 8 = 2000 | 9 = 2000 | 10 = 2001 | 11 = 2001 | 12/1 = 2002 | 12/2 = 2002 | 13 = 1999 | 14 = 2000 | 15/1 = 2001 | 15/2 = 2002 | 15/3 = 2003 | 16 = 2003 | Suppl. 1 = 2004 | Suppl. 2 = 2007 | Suppl. 3 = 2007 | Suppl. 4 = 2005 | Suppl. 5 = 2008 | Suppl. 6 = 2012 | Suppl. 7 = 2010 | Suppl. 8 = 2013 | Suppl. 9 = 2014 | Suppl. 10 = 2015 | Suppl. 11 = 2016 | Suppl. 12 = 2022 | Suppl. 13 = 2018 | Suppl. 14 = 2023 | #default = 1996–2023 }}, ISBN {{#switch: 12/2 | 1 = 3-476-01471-1 | 2 = 3-476-01472-X | 3 = 3-476-01473-8 | 4 = 3-476-01474-6 | 5 = 3-476-01475-4 | 6 = 3-476-01476-2 | 7 = 3-476-01477-0 | 8 = 3-476-01478-9 | 9 = 3-476-01479-7 | 10 = 3-476-01480-0 | 11 = 3-476-01481-9 | 12/1 = 3-476-01482-7 | 12/2 = 3-476-01487-8 | 13 = 3-476-01483-5 | 14 = 3-476-01484-3 | 15/1 = 3-476-01485-1 | 15/2 = 3-476-01488-6 | 15/3 = 3-476-01489-4 | 16 = 3-476-01486-X | Suppl. 1 = 3-476-01912-8 | Suppl. 2 = 978-3-476-02030-7 | Suppl. 3 = 978-3-476-02031-4 | Suppl. 4 = 3-476-02051-7 | Suppl. 5 = 978-3-476-02032-1 | Suppl. 6 = 978-3-476-02033-8 | Suppl. 7 = 978-3-476-02034-5 | Suppl. 8 = 978-3-476-02468-8 | Suppl. 9 = 978-3-476-02469-5 | Suppl. 10 = 978-3-476-02470-1 | Suppl. 11 = 978-3-476-02422-0 | Suppl. 12 = 978-3-476-02471-8 | Suppl. 13 = 978-3-476-02472-5 | Suppl. 14 = 978-3-476-02473-2 | #default = 3-476-01470-3 }}{{#if:242|, {{#switch: 12/2 | 16 | Suppl. 1 | Suppl. 2 | Suppl. 3 | Suppl. 4 | Suppl. 5 = S. | #default = Sp. }}242{{#if:|{{#ifexpr: 242 <> |–|}}|}}|}}{{#if:|, {{{Fundstelle}}}}}{{#if:| ({{{6}}})}}.{{#invoke:TemplatePar|match |template=Vorlage:DNP |cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:DNP |format=@@@ |1=1=* |2=2=n |3=3=n |4=4=* |5=5=* |6=6=* |7=Fundstelle=*}}{{#if: 12/2|{{#switch: 12/2 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12/1 | 12/2 | 13 | 14 | 15/1 | 15/2 | 15/3 | 16 | Suppl. 1 | Suppl. 2 | Suppl. 3 | Suppl. 4 | Suppl. 5 | Suppl. 6 | Suppl. 7 | Suppl. 8 | Suppl. 9 | Suppl. 10 | Suppl. 11 | Suppl. 12 | Suppl. 13 | Suppl. 14 = | #default = Vorlage:DNP: Ungültige Bandnummer. }}|}}
- {{ #if:Gerhard Radke|Gerhard Radke: |}}{{ #if:|[[:s:{{{6}}}|{{ #if:Virbius|Virbius|Virbius }}]].|{{ #if:Virbius|Virbius|Virbius }}.}} In: Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft (RE). {{#switch: IX A,1
| S I | Suppl. I = Supplementband I | S II | Suppl. II = Supplementband II | S III | Suppl. III = Supplementband III | S IV | Suppl. IV = Supplementband IV | S V | Suppl. V = Supplementband V | S VI | Suppl. VI = Supplementband VI | S VII | Suppl. VII = Supplementband VII | S VIII | Suppl. VIII = Supplementband VIII | S IX | Suppl. IX = Supplementband IX | S X | Suppl. X = Supplementband X | S XI | Suppl. XI = Supplementband XI | S XII | Suppl. XII = Supplementband XII | S XIII | Suppl. XIII = Supplementband XIII | S XIV | Suppl. XIV = Supplementband XIV | S XV | Suppl. XV = Supplementband XV | R=Registerband | #default = Band IX A,1 }}, Stuttgart {{#switch: IX A,1 | I,1=1893 | I,2=1894 | II,1=1895 | II,2=1896 | III,1=1897 | III,2=1899 | IV,1=1900 | IV,2=1901 | V,1=1903 | V,2=1905 | VI,1=1907 | VI,2=1909 | VII,1=1910 | VII,2=1912 | VIII,1=1912 | VIII,2=1913 | IX,1=1914 | IX,2=1916 | X,1=1918 | X,2=1919 | XI,1=1921 | XI,2=1922 | XII,1=1924 | XII,2=1925 | XIII,1=1926 | XIII,2=1927 | XIV,1=1928 | XIV,2=1930 | XV,1=1931 | XV,2=1932 | XVI,1=1933 | XVI,2=1935 | XVII,1=1936 | XVII,2=1937 | XVIII,1=1939 | XVIII,2=1942 | XVIII,3=1949 | XVIII,4=1949 | XIX,1=1937 | XIX,2=1938 | XX,1=1941 | XX,2=1950 | XXI,1=1951 | XXI,2=1952 | XXII,1=1953 | XXII,2=1954 | XXIII,1=1957 | XXIII,2=1959 | XXIV=1963
| I A,1=1914 | I A,2=1920 | II A,1=1921 | II A,2=1923 | III A,1=1927 | III A,2=1929 | IV A,1=1931 | IV A,2=1932 | V A,1=1934 | V A,2=1934 | VI A,1=1936 | VI A,2=1937 | VII A,1=1939 | VII A,2=1948 | VIII A,1=1955 | VIII A,2=1958 | IX A,1=1961 | IX A,2=1967 | X A=1972
| Suppl. I=1903 | Suppl. II=1913 | Suppl. III=1918 | Suppl. IV=1924 | Suppl. V=1931 | Suppl. VI=1935 | Suppl. VII=1940 | Suppl. VIII=1956 | Suppl. IX=1962 | Suppl. X=1965 | Suppl. XI=1968 | Suppl. XII=1970 | Suppl. XIII=1973 | Suppl. XIV=1974 | Suppl. XV=1978
|S I=1903 |S II=1913 |S III=1918 |S IV=1924 |S V=1931 |S VI=1935 |S VII=1940 |S VIII=1956 |S IX=1962 |S X=1965 |S XI=1968 |S XII=1970 |S XIII=1973 |S XIV=1974 |S XV=1978 |R=1980
| #default = 1893ff. }}{{#if:178|, {{#ifeq: IX A,1|R|S.|Sp.}} 178{{#if:182|{{#ifexpr:178<>182|{{#ifexpr: 178+1=182| f{{#if:|.}}|–182}}}} |}}|}}{{#if:|, |}}{{#if: | ({{{7}}})}}.{{#invoke:TemplatePar|match |template=Vorlage:RE |cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:RE |format=@@@ |1=1=+ |2=2=N>0 |3=3=n |4=4=* |5=5=* |6=6=* |7=7=* |8=Fundstelle=*}}{{#if:IX A,1|{{#switch: IX A,1 | I,1 | I,2 | II,1 | II,2 | III,1 | III,2 | IV,1 | IV,2 | V,1 | V,2 | VI,1 | VI,2 | VII,1 | VII,2 | VIII,1 | VIII,2 | IX,1 | IX,2 | X,1 | X,2 | XI,1 | XI,2 | XII,1 | XII,2 | XIII,1 | XIII,2 | XIV,1 | XIV,2 | XV,1 | XV,2 | XVI,1 | XVI,2 | XVII,1 | XVII,2 | XVIII,1 | XVIII,2 | XVIII,3 | XVIII,4 | XIX,1 | XIX,2 | XX,1 | XX,2 | XXI,1 | XXI,2 | XXII,1 | XXII,2 | XXIII,1 | XXIII,2 | XXIV
| I A,1 | I A,2 | II A,1 | II A,2 | III A,1 | III A,2 | IV A,1 | IV A,2 | V A,1 | V A,2 | VI A,1 | VI A,2 | VII A,1 | VII A,2 | VIII A,1 | VIII A,2 | IX A,1 | IX A,2 | X A
| Suppl. I | Suppl. II | Suppl. III | Suppl. IV | Suppl. V | Suppl. VI | Suppl. VII | Suppl. VIII | Suppl. IX | Suppl. X | Suppl. XI | Suppl. XII | Suppl. XIII | Suppl. XIV | Suppl. XV
|S I |S II |S III |S IV |S V |S VI |S VII |S VIII |S IX |S X |S XI |S XII |S XIII |S XIV |S XV |R= | #default = Vorlage:RE: Ungültige Bandnummer. }}|}}
- {{#if:Georg Wissowa|Georg Wissowa:|}} {{#if:|[[:s:{{{6}}}|{{#if:Virbius|Virbius|Virbius}}]]|{{#if:Virbius|Virbius|Virbius}}}}. In: Wilhelm Heinrich Roscher (Hrsg.): Ausführliches Lexikon der griechischen und römischen Mythologie. Band 6, Leipzig {{#switch: 6
| 1,1=1886 | 1,2=1890 | 2,1=1894 | 2,2=1897 | 3,1=1902 | 3,2=1909 | 4=1915 | 5=1924 | 6=1937 | #default = 6 }}{{#if:328|, Sp. 328{{#if:330|{{#ifexpr:328<>330|{{#ifexpr: 328+1=330| f.|–330}}}}|}}|}}{{#if:|, {{{Fundstelle}}}}} ([{{#switch: 6 | 1,1=https://www.archive.org/details/ausfhrlicheslexi11rosc/page/{{#if:328%7C{{#ifexpr:993<=328|{{#expr:floor((328+1)/2)+2}}|{{#expr:floor((328+1)/2)}}}}|n0}}/mode/1up | 1,2=https://www.archive.org/details/ausfhrlicheslexi12rosc/page/{{#if:328%7Cn{{#expr:floor((328-1433)/2)+4}}%7Cn1}}/mode/1up | 2,1=https://www.archive.org/details/ausfhrlichesle0201rosc/page/{{#if:328%7Cn{{#expr:floor((328+27)/2)}}%7Cn5}}/mode/1up | 2,2=https://www.archive.org/details/ausfhrlichesle0202rosc/page/{{#if:328%7Cn{{#expr:floor((328-1775)/2)+9}}%7Cn9}}/mode/1up | 3,1=https://www.archive.org/details/ausfhrlichesle0301rosc/page/{{#if:328%7C{{#expr:floor((328+1)/2) {{#ifexpr:54<328 and 328 <=142|+2}} {{#ifexpr:142<328 and 328 <=374|+4}} {{#ifexpr:374<328 and 328 <=426|+6}} {{#ifexpr:426<328 and 328 <=526|+8}} {{#ifexpr:526<328 and 328 <=974|+10}} {{#ifexpr:974<328 and 328 <=1570|+8}} {{#ifexpr:1570<328 |+10}} }}|n5}}/mode/1up | 3,2=https://www.archive.org/details/ausfhrlichesle0302rosc/page/{{#if:328%7Cn{{#expr:floor((328-1663)/2)+7}}%7Cn5}}/mode/1up | 4=https://www.archive.org/details/ausfhrlichesle04roscuoft/page/{{#if:328%7Cn{{#expr:floor((328+11)/2)}}%7Cn3}}/mode/1up | 5=https://www.archive.org/details/ausfhrlichesle05rosc/page/{{#if:328%7Cn{{#expr:floor((328+11)/2)}}%7Cn3}}/mode/1up | 6=https://www.archive.org/details/roscher1/Roscher67UZSuppl/page/{{#if:328%7Cn{{#expr:floor((328+5)/2)+1}}%7Cn0}}/mode/1up | #default = 6 }} Digitalisat]).{{#invoke:TemplatePar|match |template=Vorlage:Roscher |cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Roscher |format=@@@ |1=1=+ |2=2=N>0 |3=3=n |4=4=* |5=5=* |6=6=* |7=Fundstelle=*}}{{#switch: 6 | 1,1 | 1,2 | 2,1 | 2,2 | 3,1 | 3,2 | 4 | 5 | 6= | #default = Vorlage:Roscher: Ungültige Bandnummer. }}
Einzelnachweise
<references />