Zum Inhalt springen

Wolfgang Musculus

aus Wikipedia, der freien Enzyklopädie
Datei:Burgerbibliothek Bern M 130.jpg
Porträt des Wolfgang Musculus (1497–1563), Öl auf Holz (16. Jahrhundert)<ref>Vorlage:BurgerBib </ref>
Datei:Wolfgang Musculus (Herzog).png
Wolfgang Musculus

Wolfgang Musculus, eigentlich Müslin, auch Mäuslin oder Meuslin (* 8. September 1497 in Dieuze (Duß), Lothringen; † 30. August 1563 in Bern, Alte Eidgenossenschaft), war ein benediktinischer Mönch, ein reformierter Theologe und bedeutender Reformator der zweiten Generation.

Leben und Wirken

Musculus – lat. „Mäuslein“, ein Humanistenname – war der Sohn des Küfers Anton Mäuslin und der Angela Sartori. Er besuchte in Rappoltsweiler, Colmar und Schlettstadt die dortigen renommierten Humanistenschulen. 1512 trat er in das Benediktinerkloster von Lixheim in Deutschlothringen ein, wo er seine Kenntnisse der lateinischen Klassiker vertiefte, ferner sich intensiv mit Theologie, Musik und Orgelspiel befasste. Eine Wende stellte für den Mönch die Auseinandersetzung mit den Schriften von Martin Luther dar, die er ab 1518 las. Als ‚lutherischer Mönch‘ sowie beliebter und bekannter Prediger blieb Wolfgang Musculus noch zehn Jahre im Kloster Lixheim, wo er unter dem Schutz des Klostervogts Reinhard von Rotenburg stand und Prior werden sollte. Als er gewählt wurde, verließ er das Kloster 1527 und übersiedelte nach Straßburg, wo er die Magd Margaretha Barth am 26. Dezember heiratete, die eine Nichte des bisherigen Priors war. Mit ihr hatte er neun Kinder, sechs Söhne gingen in den Berner Kirchendienst, darunter auch Abraham Musculus (1534–1591), der die Chronik des Johannes Haller fortführte und 1586 am Religionsgespräch von Mömpelgard teilnahm. Zu seinen Enkelkindern gehörte unter anderem der spätere Geistliche und Schriftsteller Johann Rudolf Rebmann.

Zuerst betätigte er sich in der Stadt Straßburg wenige Monate als Weberlehrling, doch dann überwarf er sich mit seinem täuferischen Meister. So wurde er 1528 an der Seite von Matthäus Zell Diaconus am Straßburger Münster. Dort begegnete er auch dem berühmten Reformator Martin Bucer, dessen Student und Sekretär er wurde, und mit dem er lebenslang in freundschaftlicher Verbindung stand. Gleichzeitig wurde er bis 1530 als Prediger nach Dorlisheim und Dossenheim gesandt, um die reformatorische Glaubenslehre zu verkündigen und einzuführen, und lernte in Strassburg Griechisch und Hebräisch, um seine theologische Grundausbildung zu ergänzen.

1531 wurde er auf Empfehlung der Reformatoren Martin Bucer, Wolfgang Capito und des Bürgermeisters Jakob Sturm nach Augsburg als Nachfolger von Urbanus Rhegius berufen.

Hier verhalf er durch praktisches Handeln und Entwicklung grundlegender theoretischer Positionen als Prediger in Hl. Kreuz bzw. im Dom, Theologe und Teilnehmer an wichtigen Gesandtschaften in zentraler Position der Reformation... zum Durchbruch<ref>Hans Frei/Barbara Beck: Lebensbilder. Geschichte und Kunst in Bildnissen aus Schwaben. Oberschönenfeld 2002, S. 114</ref>.

In Augsburg war er am Aufbau des evangelischen Kirchenwesens beteiligt, und er unterzeichnete mit seinem Pfarrkollegen Bonifacius Wolfhart im Auftrag des Augsburger Rats am 29. Mai 1536 die Wittenberger Konkordie. Er nahm 1540 und 1541 an den Religionsgesprächen von Worms und Regensburg teil. Dort hielt er zwei Predigten, er war an der Verfassung der Protokolle und Berichte beteiligt und stand in regem Briefwechsel mit dem führenden Reformator Philipp Melanchton. Er konnte 1544 im nahegelegenen Donauwörth vorübergehend die Reformation einführen. Nach 17-jähriger Wirksamkeit verließ er am 26. Juni unter scharfem Protest die Stadt wegen der Einführung des umstrittenen Augsburger Interims. Eine teilweise dramatische Flucht führte ihn zu seinem Verleger Herwagen nach Basel, dann nach Konstanz, zu Joachim Vadian in St. Gallen und nach Zürich, wo er vorübergehend bei Heinrich Bullinger und Konrad Pellikan Aufnahme fand.

Im Februar 1549 reiste er nach Bern, wo er eine Professur für Theologie an der Hohen Schule erhielt. Neben dem Unterricht schrieb er Bibelkommentare zu vielen biblischen Büchern wie dem Matthäusevangelium (1544), Johannesevangelium (1543), Psalmen (1550), Genesis (1554), Römerbrief (1555), Jesaja (1557), Korinther- (1559), Galater-, Epheser- (1561), Philipper-, Kolosser-, Thessalonicher- und 1. Timotheusbrief (Reihenfolge nach Abfassungszeit). Die meisten Kommentare wurden nach seinem Tod veröffentlicht. Er übersetzte weiterhin Texte griechischer Kirchenväter wie Basilius der Grosse ins Lateinische. Aufgrund seiner Erfahrungen in Augsburg hielt er sich weitgehend aus innerprotestantischen Streitigkeiten heraus, weil er die Aufgabe für Pastoren auf Lehre, Gottesdienst und Seelsorge beschränken wollte. In seinem dogmatischen Hauptwerk Loci communes, das 1560 bei Herwagen in Basel publiziert wurde, vertrat er vor allem eine reformierte Bundestheologie und Abendmahlslehre. Dieses Werk fand eine größere Beachtung und wurde ins Französische und Englische übersetzt.<ref>{{#ifeq: Reinhard Bodenmann|Redaktion||Reinhard Bodenmann: }}{{#if:Musculus, Wolfgang|Vorlage:Str replace|Wolfgang Musculus}}. In: Historisches Lexikon der Schweiz{{#if: |. {{#iferror: {{#iferror:{{#invoke:Vorlage:FormatDate|Execute}}|}}|}}}}{{#if: |, abgerufen am {{#iferror: {{#iferror:{{#invoke:Vorlage:FormatDate|Execute}}|}}|}}}}.{{#invoke:TemplatePar|valid|1|N>0 |cat= Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:HLS |errNS= 0 |template= Vorlage:HLS |format= |preview= 1 }}{{#invoke:TemplatePar|check |all= 1= Autor= |opt= 2= Datum= Zugriff= Abruf= |cat= {{#ifeq:0 | 0 |Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:HLS}} |errNS= 0 |template= Vorlage:HLS |format= |preview= 1 }}</ref><ref>{{#invoke:Vorlage:Literatur|f}}{{#ifeq: 0 | 0

   | {{#if: 627
       |
       | Vorlage:NDB – bitte Seitenzahl(en) angeben
     }}{{#if: 11948370X
         | {{#if: {{#invoke:URIutil|isDNBvalid|11948370X}}
             | {{#if: 
                 | Vorlage:NDB – Wenn GND dann kein SFZ angeben
               }}
             | Vorlage:NDB – GND unzulässig
           }}
         | {{#if: 
             | {{#if: 
                 | {{#ifeq: 268057 | 4526413
                     |
                     | Vorlage:NDB7= ist obsolet, jetzt SFZ=
                   }}
               }}
             | {{#ifeq:  | 1
                 | 
                 | 
               }}
           }}
     }}{{#if: 
         | {{#ifeq: 268057 | 11376103
             |
             | Vorlage:NDBWerktitel= war ein Irrtum, jetzt Werkliste=
           }}
       }}

}}{{#if:

   | {{#if: 
       |
       | 
     }}

}}</ref><ref>Rudolf Dellsperger, Rudolf Freudenberger, Wolfgang Weber (Hrsg.): Wolfgang Musculus (1497–1563) und die oberdeutsche Reformation (= Colloquia Augustana. Bd. 6). Akademie-Verlag, Berlin 1997, ISBN 3-05-003204-9.</ref><ref>Musculus, Wolfgang (Pseudonym: Eutychius Myo), in: Controversia et Confessio Digital. Herausgegeben von Irene Dingel (abgerufen am 21. Februar 2022)</ref>

Quellen

Werke

  • Loci communes in usus sacrae theologiae candidatorum parati. Hervagiana, Basel 1560.
  • Synopsis festivalium concionum authore W. M. Dusano. ejusdem vita, obitus, erudita carmina, numquam antehac edita, Basel 1595.

Literatur

  • Wilhelm Hadorn: W. M., in: Hermann Gunkel und Leopold Zscharnack (Hrsg.): Die Religion in Geschichte und Gegenwart, Mohr (Siebeck) Tübingen 1930 Band IV S. 293
  • Karl Bernhard Hundeshagen: Die Conflicte des Zwinglianismus und Lutherthums in der Bernischen Landeskirche, in: Friedrich Trechsel: Beiträge zur Kirchengeschichte der Schweiz, Bern 1841/1842.
  • Ludwig Heinrich Grote: W. M., ein biographischer Versuch, Hamburg 1855.
  • Wilhelm Theodor Streuber: W. M. oder Müslin, ein Lebensbild aus der Reformationszeit im Berner Taschenbuch, Bern 1860.
  • Henning Reinhardt: Das Itinerar des Wolfgang Musculus (1536). In: Archiv für Reformationsgeschichte. Bd. 97, 2006, {{#invoke:URIutil|{{#ifeq:1|1|linkISSN|targetISSN}}|0003-9381|0}}{{#ifeq:1|0|[!]

}}{{#ifeq:0|1

        |{{#switch:00
                  |11= (print/online)
                  |10= (print)
                  |01= (online)
          }}

}}{{#ifeq:0|0

        |{{#ifeq:0|0
              |{{#if:{{#invoke:URIutil|isISSNvalid|1=0003-9381}}
                    |
                    |{{#invoke:TemplUtl|failure|ISSN ungültig}}}}}}

}}, S. 28–82.

  • Reinhard Bodenmann: Wolfgang Musculus (1497–1563). Destin d’un autodidacte lorrain au siècle des Réformes. Etude basée sur la biographie établie par son fils, la correspondance personnelle et de nombreux autres documents d’époque (= Travaux d’Humanisme et Renaissance. Bd. 343). Droz, Genf 2000, ISBN 2-600-00455-6 (Zugleich: Bern, Universität, Habilitationsschrift, 1999).
  • Rudolf Dellsperger, Rudolf Freudenberger, Wolfgang Weber (Hrsg.): Wolfgang Musculus (1497–1563) und die oberdeutsche Reformation (= Colloquia Augustana. Bd. 6). Akademie-Verlag, Berlin 1997, ISBN 3-05-003204-9.
  • {{#ifeq: Reinhard Bodenmann|Redaktion||Reinhard Bodenmann: }}{{#if:Musculus, Wolfgang|Vorlage:Str replace|Wolfgang Musculus}}. In: Historisches Lexikon der Schweiz{{#if: |. {{#iferror: {{#iferror:{{#invoke:Vorlage:FormatDate|Execute}}|}}|}}}}{{#if: |, abgerufen am {{#iferror: {{#iferror:{{#invoke:Vorlage:FormatDate|Execute}}|}}|}}}}.{{#invoke:TemplatePar|valid|1|N>0

|cat= Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:HLS |errNS= 0 |template= Vorlage:HLS |format= |preview= 1 }}{{#invoke:TemplatePar|check |all= 1= Autor= |opt= 2= Datum= Zugriff= Abruf= |cat= {{#ifeq:0 | 0 |Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:HLS}} |errNS= 0 |template= Vorlage:HLS |format= |preview= 1 }}

  • {{#invoke:Vorlage:Literatur|f}}{{#ifeq: 0 | 0
   | {{#if: 627
       |
       | Vorlage:NDB – bitte Seitenzahl(en) angeben
     }}{{#if: 11948370X
         | {{#if: {{#invoke:URIutil|isDNBvalid|11948370X}}
             | {{#if: 
                 | Vorlage:NDB – Wenn GND dann kein SFZ angeben
               }}
             | Vorlage:NDB – GND unzulässig
           }}
         | {{#if: 
             | {{#if: 
                 | {{#ifeq: 268057 | 4526413
                     |
                     | Vorlage:NDB7= ist obsolet, jetzt SFZ=
                   }}
               }}
             | {{#ifeq:  | 1
                 | 
                 | 
               }}
           }}
     }}{{#if: 
         | {{#ifeq: 268057 | 11376103
             |
             | Vorlage:NDBWerktitel= war ein Irrtum, jetzt Werkliste=
           }}
       }}

}}{{#if:

   | {{#if: 
       |
       | 
     }}

}}

|1=Hamm 1975. 2., unveränderte Auflage. Hamm 1990, ISBN 3-88309-013-1 |2=Hamm 1990, ISBN 3-88309-032-8 |3=Herzberg 1992, ISBN 3-88309-035-2 |4=Herzberg 1992, ISBN 3-88309-038-7 |5=Herzberg 1993, ISBN 3-88309-043-3 |6=Herzberg 1993, ISBN 3-88309-044-1 |7=Herzberg 1994, ISBN 3-88309-048-4 |8=Herzberg 1994, ISBN 3-88309-053-0 |9=Herzberg 1995, ISBN 3-88309-058-1 |10=Herzberg 1995, ISBN 3-88309-062-X |11=Herzberg 1996, ISBN 3-88309-064-6 |12=Herzberg 1997, ISBN 3-88309-068-9 |13=Herzberg 1998, ISBN 3-88309-072-7 |14=Herzberg 1998, ISBN 3-88309-073-5 |15=Herzberg 1999, ISBN 3-88309-077-8 |16=Herzberg 1999, ISBN 3-88309-079-4 |17=Herzberg 2000, ISBN 3-88309-080-8 |18=Herzberg 2001, ISBN 3-88309-086-7 |19=Nordhausen 2001, ISBN 3-88309-089-1 |20=Nordhausen 2002, ISBN 3-88309-091-3 |21=Nordhausen 2003, ISBN 3-88309-110-3 |22=Nordhausen 2003, ISBN 3-88309-133-2 |23=Nordhausen 2004, ISBN 3-88309-155-3 |24=Nordhausen 2005, ISBN 3-88309-247-9 |25=Nordhausen 2005, ISBN 3-88309-332-7 |26=Nordhausen 2006, ISBN 3-88309-354-8 |27=Nordhausen 2007, ISBN 978-3-88309-393-2 |28=Nordhausen 2007, ISBN 978-3-88309-413-7 |29=Nordhausen 2008, ISBN 978-3-88309-452-6 |30=Nordhausen 2009, ISBN 978-3-88309-478-6 |31=Nordhausen 2010, ISBN 978-3-88309-544-8 |32=Nordhausen 2011, ISBN 978-3-88309-615-5 |33=Nordhausen 2012, ISBN 978-3-88309-690-2 |34=Nordhausen 2013, ISBN 978-3-88309-766-4 |35=Nordhausen 2014, ISBN 978-3-88309-882-1 |36=Nordhausen 2015, ISBN 978-3-88309-920-0 |37=Nordhausen 2016, ISBN 978-3-95948-142-7 |38=Nordhausen 2017, ISBN 978-3-95948-259-2 |39=Nordhausen 2018, ISBN 978-3-95948-350-6 |40=Nordhausen 2019, ISBN 978-3-95948-426-8 |41=Nordhausen 2020, ISBN 978-3-95948-474-9 |42=Nordhausen 2021, ISBN 978-3-95948-505-0 |43=Nordhausen 2021, ISBN 978-3-95948-536-4 |44=Nordhausen 2022, ISBN 978-3-95948-556-2 |45=Nordhausen 2023, ISBN 978-3-95948-584-5 |46=Nordhausen 2023, ISBN 978-3-95948-590-6 |47=Nordhausen 2024, ISBN 978-3-689-11006-2 |48=Nordhausen 2025, ISBN 978-3-689-11017-8 }}{{#if:|, Sp. }}{{#if:381–383|, Sp. {{#iferror:{{#expr:381–383}}|381–383|{{#expr:1*381–383*0}}–{{#expr:-(0*381–383*1)}}}}}}}}{{#if:|}}{{#if:https://web.archive.org/web/20070629200412/http://www.bautz.de/bbkl/m/musculus_w.shtml%7C}}.{{#if: 6 | |{{#ifeq:||}}}}

| 1=08359 | 2=08360 | 3=08361 | 4=08362 | 5=08363 | 6=08364 | 7=08365 | 8=08366 | 9=08367 | 10=08368 | 11=08369 | 12=08370 | 13=08371 | 14=08372 | 15=08373 | 16=08374 | 17=08375 | 18=08376 | 19=08377 | 20=08378 | 21=08379 | 22=08380 | 23=08381 | 24=08382 | 25=08383 | 26=08384 | 27=08385 | 28=08386 | 29=08387 | 30=08388 | 31=08389 | 32=08390 | 33=08391 | 34=08392 | 35=08393 | 36=08394 | 37=08395 | 38=08396 | 39=08397 | 40=08398 | 41=08399 | 42=08400 | 43=08401 | 44=08402 | 45=08403 | 46=08404 | 47=08405 | 48=08406 | 49=08407 | 50=08408 | 51=08409 | 52=08410 | 53=08411 | 54=08412 | 55=08413 | 56=00000 | #default = 0 }} | 0 | {{ #if:Musculus, Wolfgang|Musculus, Wolfgang|Wolfgang Musculus }} | [https://daten.digitale-sammlungen.de/~db/bsb000{{#switch: 23 | 1=08359 | 2=08360 | 3=08361 | 4=08362 | 5=08363 | 6=08364 | 7=08365 | 8=08366 | 9=08367 | 10=08368 | 11=08369 | 12=08370 | 13=08371 | 14=08372 | 15=08373 | 16=08374 | 17=08375 | 18=08376 | 19=08377 | 20=08378 | 21=08379 | 22=08380 | 23=08381 | 24=08382 | 25=08383 | 26=08384 | 27=08385 | 28=08386 | 29=08387 | 30=08388 | 31=08389 | 32=08390 | 33=08391 | 34=08392 | 35=08393 | 36=08394 | 37=08395 | 38=08396 | 39=08397 | 40=08398 | 41=08399 | 42=08400 | 43=08401 | 44=08402 | 45=08403 | 46=08404 | 47=08405 | 48=08406 | 49=08407 | 50=08408 | 51=08409 | 52=08410 | 53=08411 | 54=08412 | 55=08413 | 56=00000 | #default = 0 }}/images/index.html?seite={{#switch: 23 | 1={{ #expr: 95 + 16 }} | 2={{ #expr: 95 + 2 }} | 3={{ #expr: 95 + 2 }} | 4={{ #expr: 95 + 2 }} | 5={{ #expr: 95 + 2 }} | 6={{ #expr: 95 + 2 }} | 7={{ #expr: 95 + 2 }} | 8={{ #expr: 95 + 2 }} | 9={{#switch: 95 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 95 < 449 | {{ #expr: 95 + 2 }} | {{ #expr: 95 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 95 + 2 }} | 11={{ #expr: 95 + 2 }} | 12={{ #expr: 95 + 2 }} | 13={{ #expr: 95 + 2 }} | 14={{ #expr: 95 + 2 }} | 15={{ #expr: 95 + 2 }} | 16={{ #expr: 95 + 2 }} | 17={{ #expr: 95 + 2 }} | 18={{ #expr: 95 + 2 }} | 19={{ #expr: 95 + 2 }} | 20={{ #expr: 95 + 2 }} | 21={{ #expr: 95 + 2 }} | 22={{ #expr: 95 + 2 }} | 23={{ #expr: 95 + 2 }} | 24={{ #expr: 95 + 2 }} | 25={{ #expr: 95 + 2 }} | 26={{ #expr: 95 + 2 }} | 27={{ #expr: 95 + 2 }} | 28={{ #expr: 95 + 2 }} | 29={{ #expr: 95 + 2 }} | 30={{ #expr: 95 + 2 }} | 31={{ #expr: 95 + 2 }} | 32={{ #expr: 95 + 2 }} | 33={{ #expr: 95 + 2 }} | 34={{ #expr: 95 + 2 }} | 35={{ #expr: 95 + 2 }} | 36={{ #expr: 95 + 2 }} | 37={{ #expr: 95 + 2 }} | 38={{ #expr: 95 + 2 }} | 39={{ #expr: 95 + 2 }} | 40={{ #expr: 95 + 2 }} | 41={{ #expr: 95 + 2 }} | 42={{ #expr: 95 + 2 }} | 43={{ #expr: 95 + 2 }} | 44={{ #expr: 95 + 2 }} | 45={{ #expr: 95 + 6 }} | 46={{ #expr: 95 + 2 }} | 47={{ #expr: 95 + 2 }} | 48={{ #expr: 95 + 2 }} | 49={{ #expr: 95 + 2 }} | 50={{ #expr: 95 + 2 }} | 51={{ #expr: 95 + 2 }} | 52={{ #expr: 95 + 2 }} | 53={{ #expr: 95 + 2 }} | 54={{ #expr: 95 + 2 }} | 55={{ #expr: 95 + 3 }} | 56=95 | #default = 95 }} {{ #if:Musculus, Wolfgang|Musculus, Wolfgang|Wolfgang Musculus }}] }} }}{{#ifeq:Vorlage:Str rightc|.||.}} In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 23, Duncker & Humblot, Leipzig {{#switch: 23 | 1=1875 | 2=1875 | 3=1876 | 4=1876 | 5=1877 | 6=1877 | 7=1877 | 8=1878 | 9=1879 | 10=1879 | 11=1880 | 12=1880 | 13=1881 | 14=1881 | 15=1882 | 16=1882 | 17=1883 | 18=1883 | 19=1884 | 20=1884 | 21=1885 | 22=1885 | 23=1886 | 24=1887 | 25=1887 | 26=1888 | 27=1888 | 28=1889 | 29=1889 | 30=1890 | 31=1890 | 32=1891 | 33=1891 | 34=1892 | 35=1893 | 36=1893 | 37=1894 | 38=1894 | 39=1895 | 40=1896 | 41=1896 | 42=1897 | 43=1898 | 44=1898 | 45=1900 | 46=1902 | 47=1903 | 48=1904 | 49=1904 | 50=1905 | 51=1906 | 52=1906 | 53=1907 | 54=1908 | 55=1910 | 56=1912 | #default = Vorlage:ADB – bitte Band und Seitenzahlen korrekt angeben{{#ifeq:0|0|}} }}, S. 95{{ #if:97 | {{ #ifexpr: {{#switch: 23 | 1={{ #expr: 95 + 16 }} | 2={{ #expr: 95 + 2 }} | 3={{ #expr: 95 + 2 }} | 4={{ #expr: 95 + 2 }} | 5={{ #expr: 95 + 2 }} | 6={{ #expr: 95 + 2 }} | 7={{ #expr: 95 + 2 }} | 8={{ #expr: 95 + 2 }} | 9={{#switch: 95 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 95 < 449 | {{ #expr: 95 + 2 }} | {{ #expr: 95 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 95 + 2 }} | 11={{ #expr: 95 + 2 }} | 12={{ #expr: 95 + 2 }} | 13={{ #expr: 95 + 2 }} | 14={{ #expr: 95 + 2 }} | 15={{ #expr: 95 + 2 }} | 16={{ #expr: 95 + 2 }} | 17={{ #expr: 95 + 2 }} | 18={{ #expr: 95 + 2 }} | 19={{ #expr: 95 + 2 }} | 20={{ #expr: 95 + 2 }} | 21={{ #expr: 95 + 2 }} | 22={{ #expr: 95 + 2 }} | 23={{ #expr: 95 + 2 }} | 24={{ #expr: 95 + 2 }} | 25={{ #expr: 95 + 2 }} | 26={{ #expr: 95 + 2 }} | 27={{ #expr: 95 + 2 }} | 28={{ #expr: 95 + 2 }} | 29={{ #expr: 95 + 2 }} | 30={{ #expr: 95 + 2 }} | 31={{ #expr: 95 + 2 }} | 32={{ #expr: 95 + 2 }} | 33={{ #expr: 95 + 2 }} | 34={{ #expr: 95 + 2 }} | 35={{ #expr: 95 + 2 }} | 36={{ #expr: 95 + 2 }} | 37={{ #expr: 95 + 2 }} | 38={{ #expr: 95 + 2 }} | 39={{ #expr: 95 + 2 }} | 40={{ #expr: 95 + 2 }} | 41={{ #expr: 95 + 2 }} | 42={{ #expr: 95 + 2 }} | 43={{ #expr: 95 + 2 }} | 44={{ #expr: 95 + 2 }} | 45={{ #expr: 95 + 6 }} | 46={{ #expr: 95 + 2 }} | 47={{ #expr: 95 + 2 }} | 48={{ #expr: 95 + 2 }} | 49={{ #expr: 95 + 2 }} | 50={{ #expr: 95 + 2 }} | 51={{ #expr: 95 + 2 }} | 52={{ #expr: 95 + 2 }} | 53={{ #expr: 95 + 2 }} | 54={{ #expr: 95 + 2 }} | 55={{ #expr: 95 + 3 }} | 56=95 | #default = 95 }} != {{#switch: 23 | 1={{ #expr: 97 + 16 }} | 2={{ #expr: 97 + 2 }} | 3={{ #expr: 97 + 2 }} | 4={{ #expr: 97 + 2 }} | 5={{ #expr: 97 + 2 }} | 6={{ #expr: 97 + 2 }} | 7={{ #expr: 97 + 2 }} | 8={{ #expr: 97 + 2 }} | 9={{#switch: 97 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 97 < 449 | {{ #expr: 97 + 2 }} | {{ #expr: 97 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 97 + 2 }} | 11={{ #expr: 97 + 2 }} | 12={{ #expr: 97 + 2 }} | 13={{ #expr: 97 + 2 }} | 14={{ #expr: 97 + 2 }} | 15={{ #expr: 97 + 2 }} | 16={{ #expr: 97 + 2 }} | 17={{ #expr: 97 + 2 }} | 18={{ #expr: 97 + 2 }} | 19={{ #expr: 97 + 2 }} | 20={{ #expr: 97 + 2 }} | 21={{ #expr: 97 + 2 }} | 22={{ #expr: 97 + 2 }} | 23={{ #expr: 97 + 2 }} | 24={{ #expr: 97 + 2 }} | 25={{ #expr: 97 + 2 }} | 26={{ #expr: 97 + 2 }} | 27={{ #expr: 97 + 2 }} | 28={{ #expr: 97 + 2 }} | 29={{ #expr: 97 + 2 }} | 30={{ #expr: 97 + 2 }} | 31={{ #expr: 97 + 2 }} | 32={{ #expr: 97 + 2 }} | 33={{ #expr: 97 + 2 }} | 34={{ #expr: 97 + 2 }} | 35={{ #expr: 97 + 2 }} | 36={{ #expr: 97 + 2 }} | 37={{ #expr: 97 + 2 }} | 38={{ #expr: 97 + 2 }} | 39={{ #expr: 97 + 2 }} | 40={{ #expr: 97 + 2 }} | 41={{ #expr: 97 + 2 }} | 42={{ #expr: 97 + 2 }} | 43={{ #expr: 97 + 2 }} | 44={{ #expr: 97 + 2 }} | 45={{ #expr: 97 + 6 }} | 46={{ #expr: 97 + 2 }} | 47={{ #expr: 97 + 2 }} | 48={{ #expr: 97 + 2 }} | 49={{ #expr: 97 + 2 }} | 50={{ #expr: 97 + 2 }} | 51={{ #expr: 97 + 2 }} | 52={{ #expr: 97 + 2 }} | 53={{ #expr: 97 + 2 }} | 54={{ #expr: 97 + 2 }} | 55={{ #expr: 97 + 3 }} | 56=97 | #default = 97 }} |{{ #ifexpr: {{#switch: 23 | 1={{ #expr: 97 + 16 }} | 2={{ #expr: 97 + 2 }} | 3={{ #expr: 97 + 2 }} | 4={{ #expr: 97 + 2 }} | 5={{ #expr: 97 + 2 }} | 6={{ #expr: 97 + 2 }} | 7={{ #expr: 97 + 2 }} | 8={{ #expr: 97 + 2 }} | 9={{#switch: 97 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 97 < 449 | {{ #expr: 97 + 2 }} | {{ #expr: 97 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 97 + 2 }} | 11={{ #expr: 97 + 2 }} | 12={{ #expr: 97 + 2 }} | 13={{ #expr: 97 + 2 }} | 14={{ #expr: 97 + 2 }} | 15={{ #expr: 97 + 2 }} | 16={{ #expr: 97 + 2 }} | 17={{ #expr: 97 + 2 }} | 18={{ #expr: 97 + 2 }} | 19={{ #expr: 97 + 2 }} | 20={{ #expr: 97 + 2 }} | 21={{ #expr: 97 + 2 }} | 22={{ #expr: 97 + 2 }} | 23={{ #expr: 97 + 2 }} | 24={{ #expr: 97 + 2 }} | 25={{ #expr: 97 + 2 }} | 26={{ #expr: 97 + 2 }} | 27={{ #expr: 97 + 2 }} | 28={{ #expr: 97 + 2 }} | 29={{ #expr: 97 + 2 }} | 30={{ #expr: 97 + 2 }} | 31={{ #expr: 97 + 2 }} | 32={{ #expr: 97 + 2 }} | 33={{ #expr: 97 + 2 }} | 34={{ #expr: 97 + 2 }} | 35={{ #expr: 97 + 2 }} | 36={{ #expr: 97 + 2 }} | 37={{ #expr: 97 + 2 }} | 38={{ #expr: 97 + 2 }} | 39={{ #expr: 97 + 2 }} | 40={{ #expr: 97 + 2 }} | 41={{ #expr: 97 + 2 }} | 42={{ #expr: 97 + 2 }} | 43={{ #expr: 97 + 2 }} | 44={{ #expr: 97 + 2 }} | 45={{ #expr: 97 + 6 }} | 46={{ #expr: 97 + 2 }} | 47={{ #expr: 97 + 2 }} | 48={{ #expr: 97 + 2 }} | 49={{ #expr: 97 + 2 }} | 50={{ #expr: 97 + 2 }} | 51={{ #expr: 97 + 2 }} | 52={{ #expr: 97 + 2 }} | 53={{ #expr: 97 + 2 }} | 54={{ #expr: 97 + 2 }} | 55={{ #expr: 97 + 3 }} | 56=97 | #default = 97 }} = {{ #expr: {{#switch: 23 | 1={{ #expr: 95 + 16 }} | 2={{ #expr: 95 + 2 }} | 3={{ #expr: 95 + 2 }} | 4={{ #expr: 95 + 2 }} | 5={{ #expr: 95 + 2 }} | 6={{ #expr: 95 + 2 }} | 7={{ #expr: 95 + 2 }} | 8={{ #expr: 95 + 2 }} | 9={{#switch: 95 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 95 < 449 | {{ #expr: 95 + 2 }} | {{ #expr: 95 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 95 + 2 }} | 11={{ #expr: 95 + 2 }} | 12={{ #expr: 95 + 2 }} | 13={{ #expr: 95 + 2 }} | 14={{ #expr: 95 + 2 }} | 15={{ #expr: 95 + 2 }} | 16={{ #expr: 95 + 2 }} | 17={{ #expr: 95 + 2 }} | 18={{ #expr: 95 + 2 }} | 19={{ #expr: 95 + 2 }} | 20={{ #expr: 95 + 2 }} | 21={{ #expr: 95 + 2 }} | 22={{ #expr: 95 + 2 }} | 23={{ #expr: 95 + 2 }} | 24={{ #expr: 95 + 2 }} | 25={{ #expr: 95 + 2 }} | 26={{ #expr: 95 + 2 }} | 27={{ #expr: 95 + 2 }} | 28={{ #expr: 95 + 2 }} | 29={{ #expr: 95 + 2 }} | 30={{ #expr: 95 + 2 }} | 31={{ #expr: 95 + 2 }} | 32={{ #expr: 95 + 2 }} | 33={{ #expr: 95 + 2 }} | 34={{ #expr: 95 + 2 }} | 35={{ #expr: 95 + 2 }} | 36={{ #expr: 95 + 2 }} | 37={{ #expr: 95 + 2 }} | 38={{ #expr: 95 + 2 }} | 39={{ #expr: 95 + 2 }} | 40={{ #expr: 95 + 2 }} | 41={{ #expr: 95 + 2 }} | 42={{ #expr: 95 + 2 }} | 43={{ #expr: 95 + 2 }} | 44={{ #expr: 95 + 2 }} | 45={{ #expr: 95 + 6 }} | 46={{ #expr: 95 + 2 }} | 47={{ #expr: 95 + 2 }} | 48={{ #expr: 95 + 2 }} | 49={{ #expr: 95 + 2 }} | 50={{ #expr: 95 + 2 }} | 51={{ #expr: 95 + 2 }} | 52={{ #expr: 95 + 2 }} | 53={{ #expr: 95 + 2 }} | 54={{ #expr: 95 + 2 }} | 55={{ #expr: 95 + 3 }} | 56=95 | #default = 95 }} + 1 }} | f|–97}}|}} |}}{{#if: | ({{{7}}})}}.{{ #if:ADB:Musculus, Wolfgang||{{#ifeq:0|0|}}}}

Weblinks

[{{canonicalurl:Commons:Category:{{#if:Wolfgang Musculus|Wolfgang Musculus|Wolfgang Musculus}}|uselang=de}} Commons: {{#if:|{{{2}}}|{{#if:Wolfgang Musculus|Wolfgang Musculus|{{#invoke:WLink|getArticleBase}}}}}}]{{#switch:1

|X|x= |0|-= |S|s= – Sammlung von Bildern |1|= – Sammlung von Bildern{{#if:

    | {{#switch: {{#invoke:TemplUtl|faculty|1}}/{{#invoke:TemplUtl|faculty|1}}
        |1/=  und Videos
        |1/1=, Videos und Audiodateien
        |/1=  und Audiodateien}}
    | , Videos und Audiodateien
  }}

|#default= – }}{{#if: Wolfgang Musculus

   | {{#ifeq: {{#invoke:Str|left|wolfgang musculus|9}} 
       | category: 
| FEHLER: Ohne Category: angeben!}}}}

Vorlage:Wikidata-Registrierung

| {{#if: 
    | Vorlage:DNB-Portal – veraltete Parametrisierung 3=
  }}

}}

Einzelnachweise

<references responsive />

{{#ifeq: p | p | | {{#if: 11948370Xn/85/4457851760099 | |

}} }}{{#ifeq:||{{#if: | [[Kategorie:Wikipedia:GND fehlt {{#invoke:Str|left|{{{GNDCheck}}}|7}}]] }}{{#if: | {{#if: | | }} }} }}{{#if: | {{#ifeq: 0 | 2 | | }} }}{{#if: | {{#ifeq: 0 | 2 | | }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: 11948370X | | {{#if: {{#statements:P227}} | | }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: 11948370X | {{#if: {{#invoke:Wikidata|pageId}} | {{#if: {{#statements:P227}} | | }} }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: n/85/44578 | | {{#if: {{#statements:P244}} | | }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: n/85/44578 | {{#if: {{#invoke:Wikidata|pageId}} | {{#if: {{#statements:P244}} | | }} }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: 51760099 | | {{#if: {{#statements:P214}} | | }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: 51760099 | {{#if: {{#invoke:Wikidata|pageId}} | {{#if: {{#statements:P214}} | | }} }} }} }}Vorlage:Wikidata-Registrierung

{{#if: Musculus, Wolfgang | {{#if: Müslin, Wolfgang; Mäuslin, Wolfgang; Musculus Dusanus | {{#if: reformierter Theologe | {{#if: 8. September 1497 | {{#if: Dieuze, Lothringen | {{#if: 30. August 1563 | {{#if: Bern |

Vorlage:Wikidata-Registrierung