Ladinische Sprache
{{#if: handelt von der ladinischen Sprache in Norditalien; zu anderen Bedeutungen des Begriffs siehe Ladinisch.
| Vorlage:Hinweisbaustein | {{#ifeq: 0 | 0 |}}
}}
{{#if: | {{#if: | {{#if: | {{#if: {{#ifeq:{{#ifeq:|#|| [[:{{#if:|{{{Ziel}}}|{{#if:|{{{1}}}|Italien}}|{{#if:|{{{2}}}|Italien}}}}]]}}{{#ifeq: 0 | 0 | {{#ifeq: @@ | @{{#if:trim|}}@ {{#if: ca. 30.000 (im Kerngebiet) | {{#if: * Indogermanische Sprachen- Italische Sprachen
- Romanische Sprachen
- Rätoromanische Sprachen
- Ladinische Sprache |
- Rätoromanische Sprachen
- Romanische Sprachen
- Italische Sprachen
| Ladinisch, Dolomitenladinisch | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Projektautor | {{{Erfinder}}}
}} | ||||||||
| Jahr der Veröffentlichung | {{{Veröffentlichungsjahr}}}
}} | ||||||||
| Zeitraum | {{{Zeitraum}}}
}} | ||||||||
}} }} | |
{{#if: |
Ehemals gesprochen in | Gesprochen in
}} |
{{#ifeq:{{#ifeq:|# | [[:{{#if:|{{{Ziel}}}|{{#if:|{{{1}}}|Italien}}|{{#if:|{{{2}}}|Italien}}}}]]}}{{#ifeq: 0 | 0 |
{{#ifeq: @@ | @{{#if:trim|}}@
|
}} }} }} | |||
| Sprecher | ca. 30.000 (im Kerngebiet)
}} | ||||||||
| Linguistische Klassifikation |
}}}} | ||||||||
| Besonderheiten | {{{Besonderheiten}}}
}} | ||||||||
| Offizieller Status
}} | |||||||||
| Amtssprache in | Italien Als Minderheitensprache in Italien offiziell anerkannt
}} | ||||||||
| Sonstiger offizieller Status in | {{{Weiteres}}}
}} | ||||||||
| Anerkannte Minderheiten-/ Regionalsprache in |
{{{Minderheitensprache}}}
}} | ||||||||
| Sprachcodes
}} | |||||||||
| ISO 639-1 | {{#ifeq:–|-|–|–}}
}} | ||||||||
| ISO 639-2 | (B) {{#ifeq:{{{ISO2B}}}|-|–|{{{ISO2B}}}}} | (T) {{#ifeq:{{{ISO2T}}}|-|–|{{{ISO2T}}}}} | ISO 639-2 | {{#ifeq:– (roa für sonstige romanische Sprachen)|-|–|– (roa für sonstige romanische Sprachen)}}
}} }} | |||||
| ISO 639-3 | {{#ifeq:lld|-|–|lld}}
}} | ||||||||
| ISO 639-5 |
{{{ISO5}}} }} | ||||||||
| Locale/IETF |
{{{Locale}}} }} | ||||||||
Als Ladinisch im Sinne von Dolomitenladinisch bezeichnet man eine Gruppe romanischer Dialekte, die in mehreren Alpentälern Oberitaliens gesprochen werden. Als hauptsächliche Verbreitungsgebiete gelten Gröden und das Gadertal in Südtirol, das Fassatal im Trentino sowie Buchenstein und Cortina d’Ampezzo in der Provinz Belluno (Venetien). Hinzu kommt eine Reihe weiterer Dialekte im Trentino und in der Provinz Belluno, die in der Forschung teils als semi-ladinische Übergangs- oder Mischformen eingestuft, teils auch dem Ladinischen selbst noch zugeordnet werden. In Hinsicht auf die Stellung zum Italienischen ist strittig, ob das Ladinische den norditalienischen Dialekten einzugliedern ist oder aber zusammen mit dem Bündnerromanischen in Graubünden und dem Furlanischen im Friaul eine sprachliche Einheit bildet (siehe Questione Ladina), die von Vertretern dieser Auffassung insgesamt als Ladinisch oder als Rätoromanisch bezeichnet wird, und innerhalb deren es dann aufgrund seiner geographischen Mittellage als zentralladinische oder zentralrätoromanische Dialektgruppe angesetzt wird.
Soziolinguistisch ist die Situation der Ladinischsprecher, deren Anzahl im Kerngebiet etwa 30.000 Personen beträgt, stark von Multilingualismus (in Südtirol) bzw. Diglossie (im Trentino und in Venetien) geprägt. In Südtirol und im Trentino genießt das Ladinische den Status einer (teilweise territorial begrenzten) Amts- und Schulsprache. Versuche zur Kodifizierung einer einheitlichen Standardsprache mündeten in der Ausarbeitung des Ladin Dolomitan.
Glottonyme
In Publikationen zum Ladinischen tauchen verschiedene Sprachbezeichnungen auf, die, teilweise je nach Autor und je nach Kontext, unterschiedliche Begriffsumfänge haben.<ref name="Kattenbusch 1988">Die Darstellung folgt Dieter Kattenbusch: Rätoromanisch oder Ladinisch? Dolomitenladinisch = Sellaladinisch = Zentralladinisch = Zentralrätoromanisch? Einige Bemerkungen zu einem terminologischen Streit. In: Ladinia. XII (1988), {{#invoke:URIutil|{{#ifeq:1|1|linkISSN|targetISSN}}|1124-1004|0}}{{#ifeq:1|0|[!] }}{{#ifeq:0|1
|{{#switch:00
|11= (print/online)
|10= (print)
|01= (online)
}}
}}{{#ifeq:0|0
|{{#ifeq:0|0
|{{#if:{{#invoke:URIutil|isISSNvalid|1=1124-1004}}
|
|{{#invoke:TemplUtl|failure|ISSN ungültig}}}}}}
}}, S. 5–16 (micura.it [PDF; 2,5 MB]).</ref>
- Sellaladinisch ist ein eng gefasster Begriff, der nach dem Bergstock Sella geprägt wurde, um den sich das Fassa- und das Gadertal, Gröden und Buchenstein gruppieren. Dementsprechend werden nur die in diesen Tälern gesprochenen Dialekte unter diesem Terminus zusammengefasst, gelegentlich wird noch das Ampezzanische hinzugerechnet.
- Dolomitenladinisch (nach der Gebirgskette Dolomiten) kann etwas weiter als Sellaladinisch verstanden werden und noch angrenzende Dialekte aus dem Cadore umfassen.
- Zentralladinisch oder Zentralrätoromanisch wird im Kontext einer angenommenen rätoromanischen Sprachgruppe verwendet, da die in diesem Artikel behandelten Dialekte eine geographische Mittelstellung zwischen dem westlich in Graubünden gesprochenen Bündnerromanischen und dem östlich im Friaul beheimateten Furlanischen einnehmen. Graziadio Ascoli subsumierte unter diesem Begriff neben dem Dolomitenladinischen zusätzlich noch die ladino-anaunischen Dialekte.
Externe und interne Gliederung
In Hinsicht auf die Stellung zum Italienischen ist strittig, ob das Ladinische den norditalienischen Dialekten einzugliedern ist oder aber zusammen mit dem Bündnerromanischen in Graubünden und dem Furlanischen im Friaul eine sprachliche Einheit bildet (siehe Questione Ladina), die von Vertretern dieser Auffassung auch insgesamt als Ladinisch oder als Rätoromanisch bezeichnet wird und innerhalb derer es dann aufgrund seiner geographischen Mittellage als zentralladinische oder zentralrätoromanische Dialektgruppe angesetzt wird.<ref>Luigi Heilmann, Guntram A. Plangg: Ladinisch: Externe Sprachgeschichte. In: Lexikon der Romanistischen Linguistik. III. Band. Tübingen, Niemeyer 1989, ISBN 3-484-50250-9, S. 720–733.</ref>
Im ladinischen Kerngebiet (auch Ladinien genannt) lassen sich sechs Dialekte unterscheiden:<ref name="Kattenbusch 1988" />
- Maréo (Ennebergisch)
- Badiot (Gadertalisch/Abteitalisch)
- Gherdëina (Grödnerisch)
- Fascian (Fassanisch)
- Anpezan (Ampezzanisch)
- Fodom (Buchensteinisch)
Daneben werden mehrere weitere Dialekte im Trentino und in Venetien aufgrund ihrer Affinität zum eng gefassten Sellaladinischen hinsichtlich ihres Lexikons, Lautstands oder ihrer Morphologie als mehr oder weniger ladinisch bzw. ladinisierend klassifiziert.<ref name="Plangg 1989">Guntram A. Plangg: Ladinisch: Interne Sprachgeschichte I. Grammatik. In: Lexikon der Romanistischen Linguistik. Band III. Niemeyer, Tübingen 1989, ISBN 3-484-50250-9, S. 646–667.</ref> In Überblicksdarstellungen zum Ladinischen wird auf ihre Randstellung hingewiesen, da sie zum einen nur reduzierte Anteile ihrer Grammatik mit dem Sellaladinischen gemeinsam haben,<ref name="Plangg 1989" /> zum anderen ethno- und soziolinguistisch deutlich von den Kerngebieten geschieden sind.<ref>Hans Goebl: Externe Sprachgeschichte der romanischen Sprachen im zentral- und Ostalpenraum. In: Gerhard Ernst, Martin-Dietrich Gleßgen, Christian Schmitt, Wolfgang Schweickard (Hrsg.): Romanische Sprachgeschichte. Ein internationales Handbuch zur Geschichte der romanischen Sprachen. 1. Teilband. De Gruyter, Berlin und New York 2003, ISBN 978-3-11-019412-8, S. 747–773.</ref> Im Einzelnen handelt es sich um folgende Dialektgruppen:<ref>Die Darstellung folgt Roland Bauer: Ladin (Dolomitenladinisch, Zentralladinisch, Zentralrätoromanisch). In: Nina Janich, Albrecht Greule (Hrsg.): Sprachkulturen in Europa. Narr, Tübingen 2002, ISBN 3-8233-5873-1, S. 144–149.</ref>
- Ladino-cadorisch im Cadore bzw. Ladino-comelicanisch im Comelico,
- Ladino-venedisch im Cordevole-Tal und im Val di Zoldo.
- Ladino-anaunisch im Nonstal und im Sulztal, unterteilt in Nones und Solander.
Es existieren verschiedene Gliederungsversuche, die wiederum einzelne Dialekte zu größeren Gruppen zusammenfassen.
Sprecherzahlen
Volkszählung 2011
Anlässlich der alle zehn Jahre stattfindenden Volkszählung werden die Bürger in Südtirol und im Trentino (nicht in der Provinz Belluno) aufgerufen, ihre Sprachgruppenzugehörigkeit zu deklarieren. Im Jahr 2011 haben sich in Südtirol 4,1 % und im Trentino 3,5 % der Einwohner als Ladinischsprecher erklärt, darunter auch Einwohner des Nonstals und des Val di Sole. Bei der Volkszählung 2011 haben sich 23,19 % der Nonstaler als Ladinischsprecher erklärt, im Jahre 2001 waren es noch 17,54 % gewesen.<ref>{{#if:2014-02-03|{{#iferror: {{#iferror:{{#invoke:Vorlage:FormatDate|Execute}}|}}| |}}}}{{#if:|{{{autor}}}: }}{{#if:https://web.archive.org/web/20140203034410/http://trentinocorrierealpi.gelocal.it/cronaca/2012/06/30/news/ladini-i-nonesi-superano-i-fassani-1.5342702%7C{{#if:Ladini: i nonesi superano i fassani|[{{#invoke:Vorlage:Internetquelle|archivURL|1={{#invoke:URLutil|getNormalized|1=https://web.archive.org/web/20140203034410/http://trentinocorrierealpi.gelocal.it/cronaca/2012/06/30/news/ladini-i-nonesi-superano-i-fassani-1.5342702}}}} {{#invoke:Vorlage:Internetquelle|TitelFormat|titel=Ladini: i nonesi superano i fassani}}]{{#if:| ({{{format}}})}}{{#if:| {{{titelerg}}}{{#invoke:Vorlage:Internetquelle|Endpunkt|titel={{{titelerg}}}}}}}}}|{{#if:http://trentinocorrierealpi.gelocal.it/cronaca/2012/06/30/news/ladini-i-nonesi-superano-i-fassani-1.5342702%7C{{#if:{{#invoke:TemplUtl%7Cfaculty%7C}}%7C{{#invoke:Vorlage:Internetquelle%7CTitelFormat%7Ctitel={{#invoke:WLink%7CgetEscapedTitle%7C1=Ladini: i nonesi superano i fassani}}}}|[{{#invoke:URLutil|getNormalized|1=http://trentinocorrierealpi.gelocal.it/cronaca/2012/06/30/news/ladini-i-nonesi-superano-i-fassani-1.5342702}} {{#invoke:Vorlage:Internetquelle|TitelFormat|titel={{#invoke:WLink|getEscapedTitle|1=Ladini: i nonesi superano i fassani}}}}]}}{{#if:| ({{{format}}}{{#if:Trentino2012-06-30https://web.archive.org/web/20140203034410/http://trentinocorrierealpi.gelocal.it/cronaca/2012/06/30/news/ladini-i-nonesi-superano-i-fassani-1.5342702{{#if: 2012-10-04 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||1}}}}
| )
| {{#if:{{#ifeq:it|de||{{#if:it|1}}}}| ;
| )}}}}}}{{#if:| {{{titelerg}}}{{#invoke:Vorlage:Internetquelle|Endpunkt|titel={{{titelerg}}}}}}}}}}}{{#if:http://trentinocorrierealpi.gelocal.it/cronaca/2012/06/30/news/ladini-i-nonesi-superano-i-fassani-1.5342702%7C{{#if:{{#invoke:URLutil%7CisResourceURL%7C1=http://trentinocorrierealpi.gelocal.it/cronaca/2012/06/30/news/ladini-i-nonesi-superano-i-fassani-1.5342702}}%7C%7C}}}}{{#if:Ladini: i nonesi superano i fassani|{{#if:{{#invoke:WLink|isValidLinktext|1=Ladini: i nonesi superano i fassani|lines=0}}||}}}}{{#if: | In: {{#invoke:Vorlage:Internetquelle|TitelFormat|titel={{{werk}}}}}}}{{#if: Trentino| Trentino{{#if: 2012-06-30https://web.archive.org/web/20140203034410/http://trentinocorrierealpi.gelocal.it/cronaca/2012/06/30/news/ladini-i-nonesi-superano-i-fassani-1.5342702%7C,%7C{{#if: 2012-10-04 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||,}}}}}}}}{{#if: 2012-06-30| {{#if:{{#invoke:DateTime|format|2012-06-30|noerror=1}}
|{{#invoke:DateTime|format|2012-06-30|T._Monat JJJJ}}
|{{#invoke:TemplUtl|failure|1=Fehler bei Vorlage:Internetquelle, datum=2012-06-30|class=Zitationswartung}} }}{{#if: https://web.archive.org/web/20140203034410/http://trentinocorrierealpi.gelocal.it/cronaca/2012/06/30/news/ladini-i-nonesi-superano-i-fassani-1.5342702%7C,%7C{{#if: 2012-10-04 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||,}}}}}}}}{{#if: | S. {{{seiten}}}{{#if: https://web.archive.org/web/20140203034410/http://trentinocorrierealpi.gelocal.it/cronaca/2012/06/30/news/ladini-i-nonesi-superano-i-fassani-1.5342702%7C,%7C{{#if: 2012-10-04 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||,}}}}}}}}{{#if: https://web.archive.org/web/20140203034410/http://trentinocorrierealpi.gelocal.it/cronaca/2012/06/30/news/ladini-i-nonesi-superano-i-fassani-1.5342702{{#invoke:TemplUtl%7Cfaculty%7C}}%7C+{{#if:2012-06-30Trentino|{{#if:https://web.archive.org/web/20140203034410/http://trentinocorrierealpi.gelocal.it/cronaca/2012/06/30/news/ladini-i-nonesi-superano-i-fassani-1.5342702%7Carchiviert%7Cehemals}}%7C{{#if:https://web.archive.org/web/20140203034410/http://trentinocorrierealpi.gelocal.it/cronaca/2012/06/30/news/ladini-i-nonesi-superano-i-fassani-1.5342702%7CArchiviert%7CEhemals}}}}+{{#if:https://web.archive.org/web/20140203034410/http://trentinocorrierealpi.gelocal.it/cronaca/2012/06/30/news/ladini-i-nonesi-superano-i-fassani-1.5342702%7Cvom%7Cim}}+Vorlage:Referrer{{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}| (nicht mehr online verfügbar)}}{{#if: 2014-02-03| am {{#iferror: {{#iferror:{{#invoke:Vorlage:FormatDate|Execute}}|}}|2014-02-03{{#if:18638||(?)}}}}}}{{#if: 2012-10-04|;}}}}{{#if: 2012-10-04| {{#if:2012-06-30Trentinohttps://web.archive.org/web/20140203034410/http://trentinocorrierealpi.gelocal.it/cronaca/2012/06/30/news/ladini-i-nonesi-superano-i-fassani-1.5342702{{#invoke:TemplUtl%7Cfaculty%7C}}%7Cabgerufen%7CAbgerufen}} {{#switch: {{#invoke:Str|len| {{#invoke:DateTime|format| 2012-10-04 |ISO|noerror=1}} }}
|4=im Jahr
|7=im
|10=am
|#default={{#invoke:TemplUtl|failure|1=Fehler bei Vorlage:Internetquelle, abruf=2012-10-04|class=Zitationswartung}} }} {{#invoke:DateTime|format|2012-10-04|T._Monat JJJJ}}
| {{#invoke:TemplUtl|failure|1=Vorlage:Internetquelle | abruf=2026-MM-TT ist Pflichtparameter}} }}{{#if:{{#ifeq:it|de||{{#if:it|1}}}}|{{#if:Trentino2012-06-30https://web.archive.org/web/20140203034410/http://trentinocorrierealpi.gelocal.it/cronaca/2012/06/30/news/ladini-i-nonesi-superano-i-fassani-1.5342702{{#if: 2012-10-04 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||1}}}}
| (
| {{#if: | | (}}
}}{{#ifeq:{{#if:it|it|de}}|de||
{{#invoke:Multilingual|format|it|slang=!|split=[%s,]+|shift=m|separator=, }}}}{{#if: |{{#ifeq:{{#if:it|it|de}}|de||, }}{{{kommentar}}}}})}}{{#if: 2012-06-30https://web.archive.org/web/20140203034410/http://trentinocorrierealpi.gelocal.it/cronaca/2012/06/30/news/ladini-i-nonesi-superano-i-fassani-1.5342702{{#if: 2012-10-04 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||1}} }}it|{{#if: |: {{
#if:
| „{{
#ifeq: {{#if:{{#if: {{#invoke:templutl|faculty|}}|de-ch|de}}|{{#if: {{#invoke:templutl|faculty|}}|de-ch|de}}|de}} | de
| Vorlage:Str trim
| {{#invoke:Vorlage:lang|flat}}
}}“
| {{#ifeq: {{#if:{{#if: {{#invoke:templutl|faculty|}}|de-ch|de}}|{{#if: {{#invoke:templutl|faculty|}}|de-ch|de}}|de}} | de
| „Vorlage:Str trim“
| {{#invoke:Text|quote
|1={{#if:
| {{#invoke:Vorlage:lang|flat}}
| {{#invoke:Vorlage:lang|flat}} }}
|2={{#if: {{#invoke:TemplUtl|faculty|}}|de-CH|de}}
|3=1}} }}
}}{{#if:
| (<templatestyles src="Person/styles.css" />{{#if: | : }}{{#if: | , deutsch: „“ }})
| {{#if:
| ({{#if: | , deutsch: „“ }})
| {{#if: | (deutsch: „“) }}
}}
}}{{#if: {{{zitat}}}
| {{#if:
| {{#if: {{{zitat}}}
| Vorlage:": Text= und 1= gleichzeitig, bzw. Pipe zu viel }} }}
| Vorlage:": Text= fehlt }}{{#if: | {{#if: {{#invoke:Text|unstrip|{{{ref}}}}}
| Vorlage:": Ungültiger Wert: ref=
| {{{ref}}} }}
}}|.{{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}|{{#if:https://web.archive.org/web/20140203034410/http://trentinocorrierealpi.gelocal.it/cronaca/2012/06/30/news/ladini-i-nonesi-superano-i-fassani-1.5342702%7C%7C{{#ifeq: | JaKeinHinweis |{{#switch:
|0|=Vorlage:Toter Link/Core{{#if: http://trentinocorrierealpi.gelocal.it/cronaca/2012/06/30/news/ladini-i-nonesi-superano-i-fassani-1.5342702 | {{#if: | [1] }} (Seite {{#switch:|no|0|=|dauerhaft }}nicht mehr abrufbar{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format||F Y}} }}. Suche im Internet Archive ){{#if: | {{#if: deadurlausgeblendet | | Vorlage:Toter Link/archivebot }} }} | (Seite {{#switch:|no|0|=|#default=dauerhaft }}nicht mehr abrufbar{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format||F Y}} }}.) }}{{#switch: |no|0|= |#default={{#if: || }} }}{{#invoke:TemplatePar|check |opt = inline= url= text= datum= date= archivebot= bot= botlauf= fix-attempted= checked= |cat = Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Toter Link |errNS = 0 |template = Vorlage:Toter Link |format = |preview = 1 }}{{#if: http://trentinocorrierealpi.gelocal.it/cronaca/2012/06/30/news/ladini-i-nonesi-superano-i-fassani-1.5342702 | {{#if:{{#invoke:URLutil|isWebURL|http://trentinocorrierealpi.gelocal.it/cronaca/2012/06/30/news/ladini-i-nonesi-superano-i-fassani-1.5342702}} || {{#if: || }} }} | {{#if: | {{#if: || }} | {{#if: || }} }} }}{{#if: | {{#if:{{#invoke:DateTime|format||F Y|noerror=1}} || {{#if: || }} }} }}{{#switch: deadurl |checked|deadurl|= |#default= {{#if: || }} }}|#default= https://wiki-de.moshellshocker.dns64.de/index.php?title=Wikipedia:Defekte_Weblinks&dwl=http://trentinocorrierealpi.gelocal.it/cronaca/2012/06/30/news/ladini-i-nonesi-superano-i-fassani-1.5342702 Die nachstehende Seite ist {{#switch:|no|0|=|dauerhaft }}nicht mehr abrufbar]{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format||F Y}} }}. (Suche im Internet Archive. ) {{#if: | {{#if: deadurlausgeblendet | | Vorlage:Toter Link/archivebot }} }}Vorlage:Toter Link/Core{{#switch: |no|0|= |#default= {{#if: || }} }}{{#invoke:TemplatePar|check |all = inline= url= |opt = datum= date= archivebot= bot= botlauf= fix-attempted= checked= |cat = Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Toter Link |errNS = 0 |template = Vorlage:Toter Link |format = |preview = 1 }}{{#if: http://trentinocorrierealpi.gelocal.it/cronaca/2012/06/30/news/ladini-i-nonesi-superano-i-fassani-1.5342702 | {{#if:{{#invoke:URLutil|isWebURL|http://trentinocorrierealpi.gelocal.it/cronaca/2012/06/30/news/ladini-i-nonesi-superano-i-fassani-1.5342702}} || {{#if: || }} }} }}{{#if: | {{#if:{{#invoke:DateTime|format||F Y|noerror=1}} || {{#if: || }} }} }}{{#switch: deadurl |checked|deadurl|= |#default= {{#if: || }} }}[http://trentinocorrierealpi.gelocal.it/cronaca/2012/06/30/news/ladini-i-nonesi-superano-i-fassani-1.5342702 }}|{{#switch: |0|=Vorlage:Toter Link/Core{{#if: http://trentinocorrierealpi.gelocal.it/cronaca/2012/06/30/news/ladini-i-nonesi-superano-i-fassani-1.5342702 | {{#if: | [2] }} (Seite {{#switch:|no|0|=|dauerhaft }}nicht mehr abrufbar{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format||F Y}} }}. Suche im Internet Archive ){{#if: | {{#if: | | Vorlage:Toter Link/archivebot }} }} | (Seite {{#switch:|no|0|=|#default=dauerhaft }}nicht mehr abrufbar{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format||F Y}} }}.) }}{{#switch: |no|0|= |#default={{#if: || }} }}{{#invoke:TemplatePar|check |opt = inline= url= text= datum= date= archivebot= bot= botlauf= fix-attempted= checked= |cat = Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Toter Link |errNS = 0 |template = Vorlage:Toter Link |format = |preview = 1 }}{{#if: http://trentinocorrierealpi.gelocal.it/cronaca/2012/06/30/news/ladini-i-nonesi-superano-i-fassani-1.5342702 | {{#if:{{#invoke:URLutil|isWebURL|http://trentinocorrierealpi.gelocal.it/cronaca/2012/06/30/news/ladini-i-nonesi-superano-i-fassani-1.5342702}} || {{#if: || }} }} | {{#if: | {{#if: || }} | {{#if: || }} }} }}{{#if: | {{#if:{{#invoke:DateTime|format||F Y|noerror=1}} || {{#if: || }} }} }}{{#switch: |checked|deadurl|= |#default= {{#if: || }} }}|#default= https://wiki-de.moshellshocker.dns64.de/index.php?title=Wikipedia:Defekte_Weblinks&dwl=http://trentinocorrierealpi.gelocal.it/cronaca/2012/06/30/news/ladini-i-nonesi-superano-i-fassani-1.5342702 Die nachstehende Seite ist {{#switch:|no|0|=|dauerhaft }}nicht mehr abrufbar]{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format||F Y}} }}. (Suche im Internet Archive. ) {{#if: | {{#if: | | Vorlage:Toter Link/archivebot }} }}Vorlage:Toter Link/Core{{#switch: |no|0|= |#default= {{#if: || }} }}{{#invoke:TemplatePar|check |all = inline= url= |opt = datum= date= archivebot= bot= botlauf= fix-attempted= checked= |cat = Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Toter Link |errNS = 0 |template = Vorlage:Toter Link |format = |preview = 1 }}{{#if: http://trentinocorrierealpi.gelocal.it/cronaca/2012/06/30/news/ladini-i-nonesi-superano-i-fassani-1.5342702 | {{#if:{{#invoke:URLutil|isWebURL|http://trentinocorrierealpi.gelocal.it/cronaca/2012/06/30/news/ladini-i-nonesi-superano-i-fassani-1.5342702}} || {{#if: || }} }} }}{{#if: | {{#if:{{#invoke:DateTime|format||F Y|noerror=1}} || {{#if: || }} }} }}{{#switch: |checked|deadurl|= |#default= {{#if: || }} }}[http://trentinocorrierealpi.gelocal.it/cronaca/2012/06/30/news/ladini-i-nonesi-superano-i-fassani-1.5342702 }} }}}}}}}}}}{{#if:| {{#invoke:Vorlage:Internetquelle|archivBot|stamp={{{archiv-bot}}}|text={{#if:https://web.archive.org/web/20140203034410/http://trentinocorrierealpi.gelocal.it/cronaca/2012/06/30/news/ladini-i-nonesi-superano-i-fassani-1.5342702%7CVorlage:Webarchiv/archiv-bot}}
}}}}{{#invoke:TemplatePar|check |all= url= titel= |opt= autor= hrsg= format= sprache= titelerg= werk= seiten= datum= abruf= zugriff= abruf-verborgen= archiv-url= archiv-datum= archiv-bot= kommentar= zitat= AT= CH= offline= |cat= {{#ifeq: 0 | 0 | Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Internetquelle}} |template= Vorlage:Internetquelle |format=0 |preview=1 }}</ref> In Südtirol ist die Sprachgruppenzugehörigkeit für Zwecke des ethnischen Proporzes relevant.
| Provinz | 2001 | 2011 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Südtirol | 18.736<ref>{{#invoke:Vorlage:Literatur|f}}</ref> | 20.548<ref>{{#invoke:Vorlage:Literatur|f}}</ref> | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Trentino | 16.462<ref>{{#if:2011-02-06|{{#iferror: {{#iferror:{{#invoke:Vorlage:FormatDate|Execute}}|}}| |}}}}{{#if:|{{{autor}}}: }}{{#if:https://web.archive.org/web/20110206012957/http://www.minoranzelinguistiche.provincia.tn.it/binary/pat_minoranze/minoranze/ladini_mocheni_cimbri_pop_2001_x_comune_e_residenza.1205943234.pdf%7C{{#if:Appartenenza alla popolazione di lingua ladina, mochena e cimbra, per comune ed area di residenza (censimento 2001)|[{{#invoke:Vorlage:Internetquelle|archivURL|1={{#invoke:URLutil|getNormalized|1=https://web.archive.org/web/20110206012957/http://www.minoranzelinguistiche.provincia.tn.it/binary/pat_minoranze/minoranze/ladini_mocheni_cimbri_pop_2001_x_comune_e_residenza.1205943234.pdf}}}} {{#invoke:Vorlage:Internetquelle|TitelFormat|titel=Appartenenza alla popolazione di lingua ladina, mochena e cimbra, per comune ed area di residenza (censimento 2001)}}]{{#if:PDF; 26 kB| (PDF; 26 kB)}}{{#if:| {{{titelerg}}}{{#invoke:Vorlage:Internetquelle|Endpunkt|titel={{{titelerg}}}}}}}}}|{{#if:http://www.minoranzelinguistiche.provincia.tn.it/binary/pat_minoranze/minoranze/ladini_mocheni_cimbri_pop_2001_x_comune_e_residenza.1205943234.pdf%7C{{#if:{{#invoke:TemplUtl%7Cfaculty%7C}}%7C{{#invoke:Vorlage:Internetquelle%7CTitelFormat%7Ctitel={{#invoke:WLink%7CgetEscapedTitle%7C1=Appartenenza alla popolazione di lingua ladina, mochena e cimbra, per comune ed area di residenza (censimento 2001)}}}}|[{{#invoke:URLutil|getNormalized|1=http://www.minoranzelinguistiche.provincia.tn.it/binary/pat_minoranze/minoranze/ladini_mocheni_cimbri_pop_2001_x_comune_e_residenza.1205943234.pdf}} {{#invoke:Vorlage:Internetquelle|TitelFormat|titel={{#invoke:WLink|getEscapedTitle|1=Appartenenza alla popolazione di lingua ladina, mochena e cimbra, per comune ed area di residenza (censimento 2001)}}}}]}}{{#if:PDF; 26 kB| (PDF; 26 kB{{#if:Website „Minoranze Linguistiche“ der Autonomen Provinz Trienthttps://web.archive.org/web/20110206012957/http://www.minoranzelinguistiche.provincia.tn.it/binary/pat_minoranze/minoranze/ladini_mocheni_cimbri_pop_2001_x_comune_e_residenza.1205943234.pdf{{#if: 2012-10-04 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}} | 1}}}} | ) | de | 1}}}}Quelle: Annuario Statistico 2006. Provincia autonoma di Trento [2007]| ; | {{{titelerg}}}{{#invoke:Vorlage:Internetquelle|Endpunkt|titel={{{titelerg}}}}}}}}}}}{{#if:http://www.minoranzelinguistiche.provincia.tn.it/binary/pat_minoranze/minoranze/ladini_mocheni_cimbri_pop_2001_x_comune_e_residenza.1205943234.pdf%7C{{#if:{{#invoke:URLutil%7CisResourceURL%7C1=http://www.minoranzelinguistiche.provincia.tn.it/binary/pat_minoranze/minoranze/ladini_mocheni_cimbri_pop_2001_x_comune_e_residenza.1205943234.pdf}} | }}}}{{#if:Appartenenza alla popolazione di lingua ladina, mochena e cimbra, per comune ed area di residenza (censimento 2001)|{{#if:{{#invoke:WLink|isValidLinktext|1=Appartenenza alla popolazione di lingua ladina, mochena e cimbra, per comune ed area di residenza (censimento 2001)|lines=0}} | }}}}{{#if: | In: {{#invoke:Vorlage:Internetquelle|TitelFormat|titel={{{werk}}}}}}}{{#if: Website „Minoranze Linguistiche“ der Autonomen Provinz Trient| Website „Minoranze Linguistiche“ der Autonomen Provinz Trient{{#if: https://web.archive.org/web/20110206012957/http://www.minoranzelinguistiche.provincia.tn.it/binary/pat_minoranze/minoranze/ladini_mocheni_cimbri_pop_2001_x_comune_e_residenza.1205943234.pdf%7C,%7C{{#if: 2012-10-04 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||,}}}}}}}}{{#if: | {{#if:{{#invoke:DateTime|format|{{{datum}}}|noerror=1}} | format|{{{datum}}}|T._Monat JJJJ}} | failure|1=Fehler bei Vorlage:Internetquelle, datum={{{datum}}}|class=Zitationswartung}} }}{{#if: https://web.archive.org/web/20110206012957/http://www.minoranzelinguistiche.provincia.tn.it/binary/pat_minoranze/minoranze/ladini_mocheni_cimbri_pop_2001_x_comune_e_residenza.1205943234.pdf%7C,%7C{{#if: 2012-10-04 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||,}}}}}}}}{{#if: | S. {{{seiten}}}{{#if: https://web.archive.org/web/20110206012957/http://www.minoranzelinguistiche.provincia.tn.it/binary/pat_minoranze/minoranze/ladini_mocheni_cimbri_pop_2001_x_comune_e_residenza.1205943234.pdf%7C,%7C{{#if: 2012-10-04 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||,}}}}}}}}{{#if: https://web.archive.org/web/20110206012957/http://www.minoranzelinguistiche.provincia.tn.it/binary/pat_minoranze/minoranze/ladini_mocheni_cimbri_pop_2001_x_comune_e_residenza.1205943234.pdf{{#invoke:TemplUtl%7Cfaculty%7C}}%7C+{{#if:Website „Minoranze Linguistiche“ der Autonomen Provinz Trient|{{#if:https://web.archive.org/web/20110206012957/http://www.minoranzelinguistiche.provincia.tn.it/binary/pat_minoranze/minoranze/ladini_mocheni_cimbri_pop_2001_x_comune_e_residenza.1205943234.pdf%7Carchiviert%7Cehemals}}%7C{{#if:https://web.archive.org/web/20110206012957/http://www.minoranzelinguistiche.provincia.tn.it/binary/pat_minoranze/minoranze/ladini_mocheni_cimbri_pop_2001_x_comune_e_residenza.1205943234.pdf%7CArchiviert%7CEhemals}}}}+{{#if:https://web.archive.org/web/20110206012957/http://www.minoranzelinguistiche.provincia.tn.it/binary/pat_minoranze/minoranze/ladini_mocheni_cimbri_pop_2001_x_comune_e_residenza.1205943234.pdf%7Cvom%7Cim}}+Vorlage:Referrer{{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}| (nicht mehr online verfügbar)}}{{#if: 2011-02-06| am {{#iferror: {{#iferror:{{#invoke:Vorlage:FormatDate|Execute}}|}}|2011-02-06{{#if:18638 |
;}}}}{{#if: 2012-10-04| {{#if:Website „Minoranze Linguistiche“ der Autonomen Provinz Trienthttps://web.archive.org/web/20110206012957/http://www.minoranzelinguistiche.provincia.tn.it/binary/pat_minoranze/minoranze/ladini_mocheni_cimbri_pop_2001_x_comune_e_residenza.1205943234.pdf{{#invoke:TemplUtl%7Cfaculty%7C}}%7Cabgerufen%7CAbgerufen}} {{#switch: {{#invoke:Str|len| {{#invoke:DateTime|format| 2012-10-04 |ISO|noerror=1}} }} | 4=im Jahr | 7=im | 10=am | failure|1=Fehler bei Vorlage:Internetquelle, abruf=2012-10-04|class=Zitationswartung}} }} {{#invoke:DateTime|format|2012-10-04|T._Monat JJJJ}}
|
failure|1=Vorlage:Internetquelle | abruf=2026-MM-TT ist Pflichtparameter}} }}{{#if:{{#ifeq:it|de |
1}}}}Quelle: Annuario Statistico 2006. Provincia autonoma di Trento [2007]|{{#if:Website „Minoranze Linguistiche“ der Autonomen Provinz Trienthttps://web.archive.org/web/20110206012957/http://www.minoranzelinguistiche.provincia.tn.it/binary/pat_minoranze/minoranze/ladini_mocheni_cimbri_pop_2001_x_comune_e_residenza.1205943234.pdf{{#if: 2012-10-04 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}} | 1}}}} | ( | | (}}
}}{{#ifeq:{{#if:it|it|de}}|de||
{{#invoke:Multilingual|format|it|slang=!|split=[%s,]+|shift=m|separator=, }}}}{{#if: Quelle: Annuario Statistico 2006. Provincia autonoma di Trento [2007]|{{#ifeq:{{#if:it|it|de}}|de||, }}Quelle: Annuario Statistico 2006. Provincia autonoma di Trento [2007]}})}}{{#if: https://web.archive.org/web/20110206012957/http://www.minoranzelinguistiche.provincia.tn.it/binary/pat_minoranze/minoranze/ladini_mocheni_cimbri_pop_2001_x_comune_e_residenza.1205943234.pdf{{#if: 2012-10-04 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||1}} }}itQuelle: Annuario Statistico 2006. Provincia autonoma di Trento [2007]|{{#if: |: {{
#if:
|
„{{
#ifeq: {{#if:{{#if: {{#invoke:templutl|faculty|}}|de-ch|de}}|{{#if: {{#invoke:templutl|faculty|}}|de-ch|de}}|de}} | de
|
Vorlage:Str trim | flat}}
}}“
|
faculty|}}|de-ch|de}}|{{#if: {{#invoke:templutl|faculty|}}|de-ch|de}}|de}} | de | „Vorlage:Str trim“ | quote | 1={{#if: | flat}} | flat}} }} | faculty|}}|de-CH|de}} | 3=1}} }}
}}{{#if: |
: }}{{#if: | , deutsch: „“ }}) | {{#if: | , deutsch: „“ }}) | (deutsch: „“) }}
}} }}{{#if: {{{zitat}}} |
{{#if: | {{#if: {{{zitat}}} | Vorlage:": Text= und 1= gleichzeitig, bzw. Pipe zu viel }} }}
|
Vorlage:": Text= fehlt }}{{#if: | {{#if: {{#invoke:Text|unstrip|{{{ref}}}}}
|
Vorlage:": Ungültiger Wert: ref=
|
{{{ref}}} }}
}}|.{{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}|{{#if:https://web.archive.org/web/20110206012957/http://www.minoranzelinguistiche.provincia.tn.it/binary/pat_minoranze/minoranze/ladini_mocheni_cimbri_pop_2001_x_comune_e_residenza.1205943234.pdf%7C%7C{{#ifeq: | JaKeinHinweis |{{#switch: |
=Vorlage:Toter Link/Core{{#if: http://www.minoranzelinguistiche.provincia.tn.it/binary/pat_minoranze/minoranze/ladini_mocheni_cimbri_pop_2001_x_comune_e_residenza.1205943234.pdf | [3] }} (Seite {{#switch:|no|0|=|dauerhaft }}nicht mehr abrufbar{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format | F Y}} }}. Suche im Internet Archive ){{#if: | | Vorlage:Toter Link/archivebot }}
}} |
(Seite {{#switch:|no|0|=|#default=dauerhaft }}nicht mehr abrufbar{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format | F Y}} }}.)
}}{{#switch:
|
0|= | #default={{#if: | }}
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
opt = inline= url= text= datum= date= archivebot= bot= botlauf= fix-attempted= checked= | cat = Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Toter Link | errNS = 0 | template = Vorlage:Toter Link | format = | preview = 1
}}{{#if: http://www.minoranzelinguistiche.provincia.tn.it/binary/pat_minoranze/minoranze/ladini_mocheni_cimbri_pop_2001_x_comune_e_residenza.1205943234.pdf
|
isWebURL|http://www.minoranzelinguistiche.provincia.tn.it/binary/pat_minoranze/minoranze/ladini_mocheni_cimbri_pop_2001_x_comune_e_residenza.1205943234.pdf}} | {{#if: | }}
}} |
{{#if: | {{#if: | }} | {{#if: | }}
}}
}}{{#if:
|
format | noerror=1}} | {{#if: | }}
}}
}}{{#switch: deadurl
|
deadurl|= | #default= {{#if: | }}
}}|#default= https://wiki-de.moshellshocker.dns64.de/index.php?title=Wikipedia:Defekte_Weblinks&dwl=http://www.minoranzelinguistiche.provincia.tn.it/binary/pat_minoranze/minoranze/ladini_mocheni_cimbri_pop_2001_x_comune_e_residenza.1205943234.pdf Die nachstehende Seite ist {{#switch:|no|0|=|dauerhaft }}nicht mehr abrufbar]{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format||F Y}} }}. (Suche im Internet Archive. ) {{#if: |
| Vorlage:Toter Link/archivebot }}
}}Vorlage:Toter Link/Core{{#switch: |
0|= | #default= {{#if: | }}
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all = inline= url= | opt = datum= date= archivebot= bot= botlauf= fix-attempted= checked= | cat = Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Toter Link | errNS = 0 | template = Vorlage:Toter Link | format = | preview = 1
}}{{#if: http://www.minoranzelinguistiche.provincia.tn.it/binary/pat_minoranze/minoranze/ladini_mocheni_cimbri_pop_2001_x_comune_e_residenza.1205943234.pdf
|
isWebURL|http://www.minoranzelinguistiche.provincia.tn.it/binary/pat_minoranze/minoranze/ladini_mocheni_cimbri_pop_2001_x_comune_e_residenza.1205943234.pdf}} | {{#if: | }}
}}
}}{{#if:
|
format | noerror=1}} | {{#if: | }}
}}
}}{{#switch: deadurl
|
deadurl|= | #default= {{#if: | }}
}}[http://www.minoranzelinguistiche.provincia.tn.it/binary/pat_minoranze/minoranze/ladini_mocheni_cimbri_pop_2001_x_comune_e_residenza.1205943234.pdf }}|{{#switch: |
=Vorlage:Toter Link/Core{{#if: http://www.minoranzelinguistiche.provincia.tn.it/binary/pat_minoranze/minoranze/ladini_mocheni_cimbri_pop_2001_x_comune_e_residenza.1205943234.pdf | [4] }} (Seite {{#switch:|no|0|=|dauerhaft }}nicht mehr abrufbar{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format | F Y}} }}. Suche im Internet Archive ){{#if: | | Vorlage:Toter Link/archivebot }}
}} |
(Seite {{#switch:|no|0|=|#default=dauerhaft }}nicht mehr abrufbar{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format | F Y}} }}.)
}}{{#switch:
|
0|= | #default={{#if: | }}
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
opt = inline= url= text= datum= date= archivebot= bot= botlauf= fix-attempted= checked= | cat = Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Toter Link | errNS = 0 | template = Vorlage:Toter Link | format = | preview = 1
}}{{#if: http://www.minoranzelinguistiche.provincia.tn.it/binary/pat_minoranze/minoranze/ladini_mocheni_cimbri_pop_2001_x_comune_e_residenza.1205943234.pdf
|
isWebURL|http://www.minoranzelinguistiche.provincia.tn.it/binary/pat_minoranze/minoranze/ladini_mocheni_cimbri_pop_2001_x_comune_e_residenza.1205943234.pdf}} | {{#if: | }}
}} |
{{#if: | {{#if: | }} | {{#if: | }}
}}
}}{{#if:
|
format | noerror=1}} | {{#if: | }}
}}
}}{{#switch:
|
deadurl|= | #default= {{#if: | }}
}}|#default= https://wiki-de.moshellshocker.dns64.de/index.php?title=Wikipedia:Defekte_Weblinks&dwl=http://www.minoranzelinguistiche.provincia.tn.it/binary/pat_minoranze/minoranze/ladini_mocheni_cimbri_pop_2001_x_comune_e_residenza.1205943234.pdf Die nachstehende Seite ist {{#switch:|no|0|=|dauerhaft }}nicht mehr abrufbar]{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format||F Y}} }}. (Suche im Internet Archive. ) {{#if: |
| Vorlage:Toter Link/archivebot }}
}}Vorlage:Toter Link/Core{{#switch: |
0|= | #default= {{#if: | }}
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all = inline= url= | opt = datum= date= archivebot= bot= botlauf= fix-attempted= checked= | cat = Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Toter Link | errNS = 0 | template = Vorlage:Toter Link | format = | preview = 1
}}{{#if: http://www.minoranzelinguistiche.provincia.tn.it/binary/pat_minoranze/minoranze/ladini_mocheni_cimbri_pop_2001_x_comune_e_residenza.1205943234.pdf
|
isWebURL|http://www.minoranzelinguistiche.provincia.tn.it/binary/pat_minoranze/minoranze/ladini_mocheni_cimbri_pop_2001_x_comune_e_residenza.1205943234.pdf}} | {{#if: | }}
}}
}}{{#if:
|
format | noerror=1}} | {{#if: | }}
}}
}}{{#switch:
|
deadurl|= | #default= {{#if: | }}
}}[http://www.minoranzelinguistiche.provincia.tn.it/binary/pat_minoranze/minoranze/ladini_mocheni_cimbri_pop_2001_x_comune_e_residenza.1205943234.pdf }} }}}}}}}}}}{{#if:| {{#invoke:Vorlage:Internetquelle|archivBot|stamp={{{archiv-bot}}}|text={{#if:https://web.archive.org/web/20110206012957/http://www.minoranzelinguistiche.provincia.tn.it/binary/pat_minoranze/minoranze/ladini_mocheni_cimbri_pop_2001_x_comune_e_residenza.1205943234.pdf%7CVorlage:Webarchiv/archiv-bot}} }}}}{{#invoke:TemplatePar|check |
all= url= titel= | opt= autor= hrsg= format= sprache= titelerg= werk= seiten= datum= abruf= zugriff= abruf-verborgen= archiv-url= archiv-datum= archiv-bot= kommentar= zitat= AT= CH= offline= | 0 | Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Internetquelle}} | template= Vorlage:Internetquelle | format=0 | preview=1
}}</ref> |
18.550<ref>{{#if:|{{#iferror: {{#iferror:{{#invoke:Vorlage:FormatDate|Execute}}|}}| |}}}}{{#if:|{{{autor}}}: }}{{#if:|{{#if:15° Censimento della popolazione e delle abitazioni. Rilevazione sulla consistenza e la dislocazione territoriale degli appartenenti alle popolazioni di lingua ladina, mòchena e cimbra (dati provvisori)|[{{#invoke:Vorlage:Internetquelle|archivURL|1={{#invoke:URLutil|getNormalized|1={{{archiv-url}}}}}}} {{#invoke:Vorlage:Internetquelle|TitelFormat|titel=15° Censimento della popolazione e delle abitazioni. Rilevazione sulla consistenza e la dislocazione territoriale degli appartenenti alle popolazioni di lingua ladina, mòchena e cimbra (dati provvisori)}}]{{#if:PDF; 197 kB| (PDF; 197 kB)}}{{#if:| {{{titelerg}}}{{#invoke:Vorlage:Internetquelle|Endpunkt|titel={{{titelerg}}}}}}}}}|{{#if:http://www.statistica.provincia.tn.it/binary/pat_statistica/demografia/15CensGenPopolazione.1340956277.pdf%7C{{#if:{{#invoke:TemplUtl%7Cfaculty%7C}}%7C{{#invoke:Vorlage:Internetquelle%7CTitelFormat%7Ctitel={{#invoke:WLink%7CgetEscapedTitle%7C1=15° Censimento della popolazione e delle abitazioni. Rilevazione sulla consistenza e la dislocazione territoriale degli appartenenti alle popolazioni di lingua ladina, mòchena e cimbra (dati provvisori)}}}}|[{{#invoke:URLutil|getNormalized|1=http://www.statistica.provincia.tn.it/binary/pat_statistica/demografia/15CensGenPopolazione.1340956277.pdf}} {{#invoke:Vorlage:Internetquelle|TitelFormat|titel={{#invoke:WLink|getEscapedTitle|1=15° Censimento della popolazione e delle abitazioni. Rilevazione sulla consistenza e la dislocazione territoriale degli appartenenti alle popolazioni di lingua ladina, mòchena e cimbra (dati provvisori)}}}}]}}{{#if:PDF; 197 kB| (PDF; 197 kB{{#if:Servizio Statistica della Provincia Autonoma di Trento2012-06{{#if: 2012-10-04 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}} | 1}}}} | ) | de | 1}}}}| ; | {{{titelerg}}}{{#invoke:Vorlage:Internetquelle|Endpunkt|titel={{{titelerg}}}}}}}}}}}{{#if:http://www.statistica.provincia.tn.it/binary/pat_statistica/demografia/15CensGenPopolazione.1340956277.pdf%7C{{#if:{{#invoke:URLutil%7CisResourceURL%7C1=http://www.statistica.provincia.tn.it/binary/pat_statistica/demografia/15CensGenPopolazione.1340956277.pdf}} | }}}}{{#if:15° Censimento della popolazione e delle abitazioni. Rilevazione sulla consistenza e la dislocazione territoriale degli appartenenti alle popolazioni di lingua ladina, mòchena e cimbra (dati provvisori)|{{#if:{{#invoke:WLink|isValidLinktext|1=15° Censimento della popolazione e delle abitazioni. Rilevazione sulla consistenza e la dislocazione territoriale degli appartenenti alle popolazioni di lingua ladina, mòchena e cimbra (dati provvisori)|lines=0}} | }}}}{{#if: | In: {{#invoke:Vorlage:Internetquelle|TitelFormat|titel={{{werk}}}}}}}{{#if: Servizio Statistica della Provincia Autonoma di Trento| Servizio Statistica della Provincia Autonoma di Trento{{#if: 2012-06|,|{{#if: 2012-10-04 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||,}}}}}}}}{{#if: 2012-06| {{#if:{{#invoke:DateTime|format|2012-06|noerror=1}} | format|2012-06|T._Monat JJJJ}} | failure|1=Fehler bei Vorlage:Internetquelle, datum=2012-06|class=Zitationswartung}} }}{{#if: |,|{{#if: 2012-10-04 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||,}}}}}}}}{{#if: | S. {{{seiten}}}{{#if: |,|{{#if: 2012-10-04 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||,}}}}}}}}{{#if: {{#invoke:TemplUtl|faculty|}}| {{#if:2012-06Servizio Statistica della Provincia Autonoma di Trento|{{#if:|archiviert|ehemals}}|{{#if:|Archiviert|Ehemals}}}} {{#if:|vom|im}} Vorlage:Referrer{{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}| (nicht mehr online verfügbar)}}{{#if: | am {{#iferror: {{#iferror:{{#invoke:Vorlage:FormatDate|Execute}}|}}|{{{archiv-datum}}}{{#if:18638 |
;}}}}{{#if: 2012-10-04| {{#if:2012-06Servizio Statistica della Provincia Autonoma di Trento{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}|abgerufen|Abgerufen}} {{#switch: {{#invoke:Str|len| {{#invoke:DateTime|format| 2012-10-04 |ISO|noerror=1}} }} | 4=im Jahr | 7=im | 10=am | failure|1=Fehler bei Vorlage:Internetquelle, abruf=2012-10-04|class=Zitationswartung}} }} {{#invoke:DateTime|format|2012-10-04|T._Monat JJJJ}}
|
failure|1=Vorlage:Internetquelle | abruf=2026-MM-TT ist Pflichtparameter}} }}{{#if:{{#ifeq:it|de |
1}}}}|{{#if:Servizio Statistica della Provincia Autonoma di Trento2012-06{{#if: 2012-10-04 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}} | 1}}}} | ( | | (}}
}}{{#ifeq:{{#if:it|it|de}}|de||
{{#invoke:Multilingual|format|it|slang=!|split=[%s,]+|shift=m|separator=, }}}}{{#if: |{{#ifeq:{{#if:it|it|de}}|de||, }}{{{kommentar}}}}})}}{{#if: 2012-06{{#if: 2012-10-04 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||1}} }}it|{{#if: |: {{
#if:
|
„{{
#ifeq: {{#if:{{#if: {{#invoke:templutl|faculty|}}|de-ch|de}}|{{#if: {{#invoke:templutl|faculty|}}|de-ch|de}}|de}} | de
|
Vorlage:Str trim | flat}}
}}“
|
faculty|}}|de-ch|de}}|{{#if: {{#invoke:templutl|faculty|}}|de-ch|de}}|de}} | de | „Vorlage:Str trim“ | quote | 1={{#if: | flat}} | flat}} }} | faculty|}}|de-CH|de}} | 3=1}} }}
}}{{#if: |
: }}{{#if: | , deutsch: „“ }}) | {{#if: | , deutsch: „“ }}) | (deutsch: „“) }}
}} }}{{#if: {{{zitat}}} |
{{#if: | {{#if: {{{zitat}}} | Vorlage:": Text= und 1= gleichzeitig, bzw. Pipe zu viel }} }}
|
Vorlage:": Text= fehlt }}{{#if: | {{#if: {{#invoke:Text|unstrip|{{{ref}}}}}
|
Vorlage:": Ungültiger Wert: ref=
|
{{{ref}}} }}
}}|.{{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}|{{#if:||{{#ifeq: | JaKeinHinweis |{{#switch: |
=Vorlage:Toter Link/Core{{#if: http://www.statistica.provincia.tn.it/binary/pat_statistica/demografia/15CensGenPopolazione.1340956277.pdf | [5] }} (Seite {{#switch:|no|0|=|dauerhaft }}nicht mehr abrufbar{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format | F Y}} }}. Suche im Internet Archive ){{#if: | | Vorlage:Toter Link/archivebot }}
}} |
(Seite {{#switch:|no|0|=|#default=dauerhaft }}nicht mehr abrufbar{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format | F Y}} }}.)
}}{{#switch:
|
0|= | #default={{#if: | }}
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
opt = inline= url= text= datum= date= archivebot= bot= botlauf= fix-attempted= checked= | cat = Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Toter Link | errNS = 0 | template = Vorlage:Toter Link | format = | preview = 1
}}{{#if: http://www.statistica.provincia.tn.it/binary/pat_statistica/demografia/15CensGenPopolazione.1340956277.pdf
|
isWebURL|http://www.statistica.provincia.tn.it/binary/pat_statistica/demografia/15CensGenPopolazione.1340956277.pdf}} | {{#if: | }}
}} |
{{#if: | {{#if: | }} | {{#if: | }}
}}
}}{{#if:
|
format | noerror=1}} | {{#if: | }}
}}
}}{{#switch: deadurl
|
deadurl|= | #default= {{#if: | }}
}}|#default= https://wiki-de.moshellshocker.dns64.de/index.php?title=Wikipedia:Defekte_Weblinks&dwl=http://www.statistica.provincia.tn.it/binary/pat_statistica/demografia/15CensGenPopolazione.1340956277.pdf Die nachstehende Seite ist {{#switch:|no|0|=|dauerhaft }}nicht mehr abrufbar]{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format||F Y}} }}. (Suche im Internet Archive. ) {{#if: |
| Vorlage:Toter Link/archivebot }}
}}Vorlage:Toter Link/Core{{#switch: |
0|= | #default= {{#if: | }}
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all = inline= url= | opt = datum= date= archivebot= bot= botlauf= fix-attempted= checked= | cat = Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Toter Link | errNS = 0 | template = Vorlage:Toter Link | format = | preview = 1
}}{{#if: http://www.statistica.provincia.tn.it/binary/pat_statistica/demografia/15CensGenPopolazione.1340956277.pdf
|
isWebURL|http://www.statistica.provincia.tn.it/binary/pat_statistica/demografia/15CensGenPopolazione.1340956277.pdf}} | {{#if: | }}
}}
}}{{#if:
|
format | noerror=1}} | {{#if: | }}
}}
}}{{#switch: deadurl
|
deadurl|= | #default= {{#if: | }}
}}[http://www.statistica.provincia.tn.it/binary/pat_statistica/demografia/15CensGenPopolazione.1340956277.pdf }}|{{#switch: |
=Vorlage:Toter Link/Core{{#if: http://www.statistica.provincia.tn.it/binary/pat_statistica/demografia/15CensGenPopolazione.1340956277.pdf | [6] }} (Seite {{#switch:|no|0|=|dauerhaft }}nicht mehr abrufbar{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format | F Y}} }}. Suche im Internet Archive ){{#if: | | Vorlage:Toter Link/archivebot }}
}} |
(Seite {{#switch:|no|0|=|#default=dauerhaft }}nicht mehr abrufbar{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format | F Y}} }}.)
}}{{#switch:
|
0|= | #default={{#if: | }}
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
opt = inline= url= text= datum= date= archivebot= bot= botlauf= fix-attempted= checked= | cat = Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Toter Link | errNS = 0 | template = Vorlage:Toter Link | format = | preview = 1
}}{{#if: http://www.statistica.provincia.tn.it/binary/pat_statistica/demografia/15CensGenPopolazione.1340956277.pdf
|
isWebURL|http://www.statistica.provincia.tn.it/binary/pat_statistica/demografia/15CensGenPopolazione.1340956277.pdf}} | {{#if: | }}
}} |
{{#if: | {{#if: | }} | {{#if: | }}
}}
}}{{#if:
|
format | noerror=1}} | {{#if: | }}
}}
}}{{#switch:
|
deadurl|= | #default= {{#if: | }}
}}|#default= https://wiki-de.moshellshocker.dns64.de/index.php?title=Wikipedia:Defekte_Weblinks&dwl=http://www.statistica.provincia.tn.it/binary/pat_statistica/demografia/15CensGenPopolazione.1340956277.pdf Die nachstehende Seite ist {{#switch:|no|0|=|dauerhaft }}nicht mehr abrufbar]{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format||F Y}} }}. (Suche im Internet Archive. ) {{#if: |
| Vorlage:Toter Link/archivebot }}
}}Vorlage:Toter Link/Core{{#switch: |
0|= | #default= {{#if: | }}
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all = inline= url= | opt = datum= date= archivebot= bot= botlauf= fix-attempted= checked= | cat = Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Toter Link | errNS = 0 | template = Vorlage:Toter Link | format = | preview = 1
}}{{#if: http://www.statistica.provincia.tn.it/binary/pat_statistica/demografia/15CensGenPopolazione.1340956277.pdf
|
isWebURL|http://www.statistica.provincia.tn.it/binary/pat_statistica/demografia/15CensGenPopolazione.1340956277.pdf}} | {{#if: | }}
}}
}}{{#if:
|
format | noerror=1}} | {{#if: | }}
}}
}}{{#switch:
|
deadurl|= | #default= {{#if: | }}
}}[http://www.statistica.provincia.tn.it/binary/pat_statistica/demografia/15CensGenPopolazione.1340956277.pdf }} }}}}}}}}}}{{#if:| {{#invoke:Vorlage:Internetquelle|archivBot|stamp={{{archiv-bot}}}|text={{#if:|Vorlage:Webarchiv/archiv-bot}} }}}}{{#invoke:TemplatePar|check |
all= url= titel= | opt= autor= hrsg= format= sprache= titelerg= werk= seiten= datum= abruf= zugriff= abruf-verborgen= archiv-url= archiv-datum= archiv-bot= kommentar= zitat= AT= CH= offline= | 0 | Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Internetquelle}} | template= Vorlage:Internetquelle | format=0 | preview=1
}}</ref> |
In der Provinz Belluno gibt es keine Sprachgruppenzugehörigkeitserklärung. Daher ist die angegebene Zahl von 30.000 Ladinischsprechern im ladinischen Kerngebiet nur auf der Grundlage von Schätzungen möglich.
Status
Ladinisch ist in den Südtiroler Gemeinden mit ladinischer Bevölkerung als lokale Behörden- und Schulsprache anerkannt. Zu diesen Gemeinden gehören Wolkenstein/Sëlva, St. Ulrich/Urtijëi, St. Christina/Santa Cristina, Abtei/Badia, Corvara, Enneberg/Mareo, St. Martin in Thurn/San Martin de Tor und Wengen/La Val. Für unbefristete Anstellung im öffentlichen Dienst ist dort zumeist ein Dreisprachigkeitsnachweis nötig.
Die ladinische Sprache wird auch in den Gemeinden des Fassatals im Trentino an Schulen unterrichtet.
Bislang fehlt es an Minderheitenrechten für die Ladiner in der Region Venetien. Deswegen streben Ladiner in Cortina d’Ampezzo, Livinallongo del Col di Lana und Colle Santa Lucia eine Neugliederung der Verwaltungsgrenzen an. Das würde die Orte, die schon früher zu Tirol bzw. zur Diözese Brixen gehört haben, der Autonomen Provinz Bozen – Südtirol zuschlagen. Viele Kinder in Cortina d’Ampezzo verstehen zwar Ladinisch, weil ihre Eltern oder Großeltern es noch sprechen, kommunizieren untereinander jedoch nur mehr Italienisch. Da Lehrpersonen landesweit nach Rangordnung eingestellt werden, kommen meist solche ohne Ladinischkenntnisse zum Zug. Ladinisch ist in Cortina nicht Unterrichtssprache.<ref>{{#invoke:Vorlage:Literatur|f}}</ref>
Die folgende Tabelle zeigt die regionalen Unterschiede im täglichen Gebrauch der ladinischen Sprache gemäß einer Studie aus dem Jahr 2006:<ref>{{#invoke:Vorlage:Literatur|f}}</ref>
| Tal | Anteil der Bevölkerung (%), der … | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| sich der ladinischen Sprachgruppe zugehörig fühlt | Ladinisch am besten beherrscht | Ladinisch mit den eigenen Eltern spricht | Ladinisch mit eigenen Kindern spricht | Ladinisch mit fremden Kindern spricht | Ladinisch auf Behörden benutzt | |
| Gadertal | 95 | 87 | 91 | 96 | 97 | 93 |
| Gröden | 79 | 64 | 73 | 78 | 84 | 75 |
| Fassatal | 66 | 59 | 70 | 76 | 73 | 63 |
| Buchenstein | 78 | 79 | 91 | 93 | 89 | 88 |
| Ampezzo | 33 | 33 | 53 | 50 | 42 | 27 |
Geschichte
Mit dem erfolgreichen Feldzug des römischen Heerführers Nero Drusus wurde das Gebiet der Alpenvölker in verschiedene römische Provinzen unterteilt. Daraufhin haben sich auch Bürger des Römischen Reichs angesiedelt. Daher wird die Bezeichnung vom Lateinischen hergeleitet, da es sich beim Ladinischen um eine vulgärlateinische Sprachvariante des romanisierten Alpenraums handelt. Das Ladinische wird als Überbleibsel vulgärlateinischer Mundarten häufig dem Rätoromanischen zugerechnet. Ob es jedoch eine überregionale rätoromanische Ursprache gab, ist unter Wissenschaftlern umstritten und wurde als Questione Ladina diskutiert. Die seit dem 6. Jahrhundert aus dem Norden vorrückenden Bajuwaren verdrängten das rätoromanische Idiom aus weiten Teilen seines ehemaligen Verbreitungsgebietes.
Anhand von alten Textquellen und der Analyse der Familien-, Hof-, Flur- und Ortsnamen sowie der Siedlungsformen (romanisches Haufendorf) lässt sich dieses jedoch gut rekonstruieren. Das Eisacktal zwischen Bozen und Brixen, das äußere Villnößtal, das Lüsner Tal sowie die Gegend um Kastelruth wurden im Laufe des Spätmittelalters germanisiert. In dieser Zeit verschwand das Ladinische auch aus den Siedlungen am Nordhang des Kronplatzes sowie den zur Gemeinde St. Lorenzen gehörenden Fraktionen im Gadertal. In der Frühen Neuzeit kam es zudem im inneren Villnößtal und im Eggental (Welschnofen) außer Gebrauch. Die ausgestorbene Eggentaler Varietät war ein eigener Dialekt, der eng mit der Grödner Mundart verwandt war.<ref>{{#invoke:Vorlage:Literatur|f}}</ref>
Später wich dieser Sprachraum auch im Süden zugunsten des Italienischen allmählich zurück. Dieser Prozess schritt soweit fort, dass die Sprache heutzutage nur noch in wenigen Tälern gesprochen wird. Mit Ende des Ersten Weltkriegs und Angliederung des südlichen Teils Tirols an Italien fielen die Ladinisch sprechenden Gebiete des aufgelösten Österreich-Ungarn an Italien.
Die italienische Nationalbewegung des 19. und 20. Jahrhunderts sah im Ladinischen fast immer einen italienischen Dialekt, was von den meisten Ladinern abgelehnt wurde. Im Gruber-De-Gasperi-Abkommen von 1946 war kein Schutz der Ladiner vorgesehen.<ref>Werner Pescosta: L’Accordo De Gasperi-Gruber e i ladini. Dinamiche sociali e politiche fra primo e secondo dopoguerra. In: Leander Moroder, Hannes Obermair, Patrick Rina (Hrsg.): Lektüren und Relektüren – Leggere, riflettere e rileggere – Nrescides letereres y letures critiches. Studia Prof. Ulrike Kindl septuagenariae die XVI mensis Oct. anni MMXXI dicata. Istitut Ladin Micurá de Rü, San Martin de Tor 2021, ISBN 978-88-8171-141-3, S. 395–428, hier S. 420–422.</ref> Erst durch das 2. Autonomiestatut für Südtirol 1972 erlangten die Ladiner in diesem Gebiet Minderheitenrechte.<ref>Daniel Perathoner: Mehrsprachigkeit in Südtirol aus dem Blickwinkel ladinischsprachiger Kinder. Diplomarbeit 08/2010, S. 6–10, doi:10.25365/thesis.10834 (univie.ac.at [PDF; 1,7 MB; abgerufen am 15. März 2016]).</ref>
1988 beauftragten die ladinischen Kulturinstitute „Micurá de Rü“ und „Majon di Fascegn“ den Zürcher Universitätsprofessor Heinrich Schmid, eine gemeinsame Standardsprache zu schaffen. Im Sommer 1998 erschien schließlich die Wegleitung für den Aufbau einer gemeinsamen Schriftsprache der Dolomitenladiner, mit der das Ladin Dolomitan oder Ladin Standard aus der Taufe gehoben wurde. Bei der Bevölkerung fand die Sprachkodifizierung nur beschränkt Zustimmung (siehe dazu auch Rumantsch Grischun).
Sprachliche Eigenheiten
Vorlage:Hinweisbaustein Die Abgrenzung des Ladinischen zu Dialekten des Italienischen ist umstritten und scheint in manchen Fällen eher politisch als linguistisch bedingt zu sein. Allerdings betrifft dies in geographischer Hinsicht vor allem die Übergangsgebiete, die sich außerhalb der Täler rund um den Sellastock befinden und damit nicht Teil der unumstritten ladinisch gewerteten Täler Gröden, Gadertal/Enneberg, Fodom und Fassa sind, in denen Varianten des atesinischen Ladinisch gesprochen werden. Das östlich davon gesprochene Ladinisch gehört dem cadorinischen Ladinisch an, zu dem auch das Ampezzanische zählt, wobei dieses aus historischen Gründen generell zusammen mit den atesinischen Varianten des Ladinischen oftmals als Dolomitenladinisch bezeichnet wird.
Ob es in der Vergangenheit ein Sprachkontinuum nach Westen zum Bündnerromanischen und nach Osten zum Furlanischen, also eine rätoromanische sprachliche Einheit, gegeben hat, ist umstritten und stellt die Substanz der Questione Ladina dar. Problematisch ist sprachhistorisch insbesondere der Verweis auf ein rätisches Substrat, der für das Furlanische nicht zutreffend ist. Die ladinischen Mundarten teilen mit dem Bünderromanischen und dem Friaulischen in der Tat einige Züge, die alle drei wiederum vom Italienischen und seinen Dialekten abgrenzen; der charakteristischste davon ist vermutlich die Palatalisierung eines anlautenden lateinischen ca-, so lat. casa > gadertalisch ćiasa ([<templatestyles src="IPA/styles.css" />
| ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|all= 1= |opt= 2= Tondatei= |template=Vorlage:IPA |errNS= 0 |cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA |format=@@@ }}]), grödnisch cësa ([<templatestyles src="IPA/styles.css" />
| ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|all= 1= |opt= 2= Tondatei= |template=Vorlage:IPA |errNS= 0 |cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA |format=@@@ }}]). Hierbei ist auch die – nicht in allen ladinischen Mundarten vertretene – phonetische Realisierung als Vorlage:IPA-Phon zu bemerken, die im Furlanischen und Bünderromanischen ebenfalls auftritt (etwa in Rumantsch Grischun chasa und Furlanisch cjase).
In morphologischer Hinsicht ist ein weiteres Merkmal die Existenz eines gemischten Pluralsystems aus s- und i-Pluralen, wie grödnisch l di ‚der Tag‘, i dis ‚die Tage‘ (vgl. lateinisch ‚dies‘, Pluralform ‚dies‘, e-Deklination, also auf -s endend), hingegen l ciavël ‚das Haar‘, i ciavëi ‚die Haare‘ (vgl. lateinisch ‚capillus‘, Pluralform ‚capilli‘, o-Deklination, also auf -i endend).
Zur Abgrenzung gegen das Italienische können weitere Merkmale benannt werden:
- (teilweise) Rhotazismus von -l-, etwa durch den charakteristischen ampezzanischen Femininartikel ra (in den übrigen Mundarten la); in einzelnen Wörtern vereinzelt auch in anderen Mundarten: gadertalisch sorëdl, grödnisch surëdl ‚Sonne‘ (< spätlat. soliculum < lateinisch sol)
- (teilweise) Umformung der lateinischen Lautfolgen cl und gl (anlautend und zwischenvokalisch): clamare > gadertalisch tlamè, grödnisch tlamé ‚rufen‘; glacies > spätlat. glacia > gadertalisch/grödnisch dlacia ‚Eis‘
- Nichthalbvokalisierung des l von lateinischem cl, pl: clamare > gadertalisch tlamè, grödnisch tlamé ‚rufen‘, hingegen italienisch chiamare (in norditalienischen Dialekten sogar palatalisiert zu venetisch ciamare, lombardisch ciamà), plus > gadertalisch plü, grödnisch plu, hingegen italienisch più.
- (teilweise) Zusammenfallen von Singular und Plural der dritten Person beim Verb: grödnisch (ël) vën ‚er kommt‘, (ëi) vën ‚sie kommen‘;
- (teilweise) gleichlautender Femininartikel für Singular und Plural (so im Grödnischen und Ampezzanischen): grödnisch la cësa, Pl. la cëses, ampezzanisch ra ciaśa, Pl. ra ciaśes.
Rechtschreibung, Aussprache
Die verschiedenen Schriftsprachen des Ladinischen sowie das Ladin Dolomitan benutzen eine Rechtschreibung, deren Prinzipien sich weitestgehend decken. Hierdurch lässt sich die Aussprache gewöhnlich mit einiger Sicherheit aus der Schrift herleiten.
Konsonanten (Südtiroler Varianten)
| Buchstabe(n) | Aussprache | Bemerkungen | Beispiele (gr. gherdëina, ba. badiot, fa. fascian, fo. fodom, am. anpezan, LD Ladin dolomitan) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| c | Vorlage:IPA-Phon | [}}kont{{#if: | ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] („Rechnung“) | |||||||||||||||||||||||||||||
| c | Vorlage:IPA-Phon | [}}ʧa{{#if: | ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}], [<templatestyles src="IPA/styles.css" /> |
] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}], [<templatestyles src="IPA/styles.css" /> |
] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] |
[}}ˈʧəza{{#if: | ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] („Haus“) | |||||||
| -c | Vorlage:IPA-Phon | nur am Wortende | [}}bʀaʧ{{#if: | ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] („Arm“) | ||||||||||||||||||||||||||||
| ch | Vorlage:IPA-Phon | steht nur vor e, i | [}}kɛ{{#if: | ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] („dass“) | ||||||||||||||||||||||||||||
| ć | Vorlage:IPA-Phon | nur im Maréo und Badiot | [}}ˈʨaza{{#if: | ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] („Haus“) | ||||||||||||||||||||||||||||
| g | Vorlage:IPA-Phon | [}}gʀiʃ{{#if: | ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] („grau“) | |||||||||||||||||||||||||||||
| g | Vorlage:IPA-Phon | [}}ʤa{{#if: | ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}], [<templatestyles src="IPA/styles.css" /> |
] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}], [<templatestyles src="IPA/styles.css" /> |
] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] |
[}}ʤat{{#if: | ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] („Katze“) | |||||||
| gh | Vorlage:IPA-Phon | steht nur vor e, i | [}}ˈegəs{{#if: | ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] („Wässer“) | ||||||||||||||||||||||||||||
| gn | Vorlage:IPA-Phon | [}}vəˈɲi{{#if: | ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] („kommen“) | |||||||||||||||||||||||||||||
| j | Vorlage:IPA-Phon | [}}ʒi{{#if: | ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] („gehen“) | |||||||||||||||||||||||||||||
| -n | Vorlage:IPA-Phon | am Wortende | [}}laˈdiŋ{{#if: | ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] („ladinisch“) | ||||||||||||||||||||||||||||
| -nn | Vorlage:IPA-Phon | am Wortende | [}}an{{#if: | ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] („Jahr“) | ||||||||||||||||||||||||||||
| r | Vorlage:IPA-Phon, Vorlage:IPA-Phon (Gherdëina) | [}}ruˈve{{#if: | ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] („ankommen“), gr. ruvé [<templatestyles src="IPA/styles.css" /> |
] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] dass. | ||||||||||||||||||||||
| s | Vorlage:IPA-Phon | Ausnahme: intervokalisch Vorlage:IPA-Phon | [}}sas{{#if: | ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] („Stein“), gr. cësa [<templatestyles src="IPA/styles.css" /> |
] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] („Haus“) | |||||||||||||||||||||
| š | Vorlage:IPA-Phon | nur im Ampezzanischen | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| ss | Vorlage:IPA-Phon | [}}ˈkosa{{#if: | ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] („Sache“) | |||||||||||||||||||||||||||||
| sc | [<templatestyles src="IPA/styles.css" /> | ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] |
[}}ˈʃkola{{#if: | ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] („Schule“) | ||||||||||||||||||||||
| sc | Vorlage:IPA-Phon | [}}ʃa{{#if: | ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}], [<templatestyles src="IPA/styles.css" /> |
] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}], [<templatestyles src="IPA/styles.css" /> |
] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}], [<templatestyles src="IPA/styles.css" /> |
] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] |
[}}ˈʃela{{#if: | ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] („Leiter“) |
| -sc | Vorlage:IPA-Phon | am Wortende | [}}pəʃ{{#if: | ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] („Fisch“) | ||||||||||||||||||||||||||||
| sch | [<templatestyles src="IPA/styles.css" /> | ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] |
steht nur vor e, i | [}}ˈʃkedʀa{{#if: | ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] („Lineal“) | |||||||||||||||||||||
| -sch | [<templatestyles src="IPA/styles.css" /> | ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] |
am Wortende | [}}ˈbɔʃk{{#if: | ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] („Wald“) | |||||||||||||||||||||
| ś- | Vorlage:IPA-Phon | nur am Wortanfang | [}}zəŋ{{#if: | ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] („jetzt“) | ||||||||||||||||||||||||||||
| ṣ- | Vorlage:IPA-Phon | nur im Ampezzanischen als Alternative zu ś- in den anderen Idiomen | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| sb | [<templatestyles src="IPA/styles.css" /> | ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] |
[}}dəʒbɔˈʃkɛ{{#if: | ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] („abholzen“) | ||||||||||||||||||||||
| sd | [<templatestyles src="IPA/styles.css" /> | ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] |
[}}ʒdraˈmɛ{{#if: | ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] („stark regnen“) | ||||||||||||||||||||||
| sp | [<templatestyles src="IPA/styles.css" /> | ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] |
[}}rəˈʃpɛt{{#if: | ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] („Respekt“) | ||||||||||||||||||||||
| st | [<templatestyles src="IPA/styles.css" /> | ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] |
[}}ˈʃtrada{{#if: | ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] („Straße“) | ||||||||||||||||||||||
| -sć | [<templatestyles src="IPA/styles.css" /> | ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}]; [<templatestyles src="IPA/styles.css" /> |
] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] (Badiot) |
nur am Wortende | [}}tuˈʀiʃʧ{{#if: | ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] („Touristen“) | ||||||||||||||
| z | Vorlage:IPA-Phon | [}}ˈʦifra{{#if: | ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] („Ziffer“) | |||||||||||||||||||||||||||||
| ź- | Vorlage:IPA-Phon, | nur am Wortanfang | [}}dzuˈpɛl{{#if: | ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all= 1= | opt= 2= Tondatei= | template=Vorlage:IPA | errNS= 0 | cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA | format=@@@
}}] („Felsblock“) |
Vokale (Südtiroler Varianten)
| Buchstabe(n) | Aussprache | Bemerkungen |
|---|---|---|
| a | Vorlage:IPA-Phon | |
| e | Vorlage:IPA-Phon, Vorlage:IPA-Phon, Vorlage:IPA-Phon | |
| ë | Vorlage:IPA-Phon | nur betont; unbetontes Vorlage:IPA-Phon wird mit e wiedergegeben |
| i | Vorlage:IPA-Phon | |
| o | Vorlage:IPA-Phon, Vorlage:IPA-Phon | |
| ö | Vorlage:IPA-Phon, Vorlage:IPA-Phon | kommt nur im Badiot/Maréo vor |
| u | Vorlage:IPA-Phon | |
| ü | Vorlage:IPA-Phon | kommt nur im Badiot/Maréo vor |
| y | Vorlage:IPA-Phon | nur als Wort y („und“) |
Akzent- und Längenzeichen
Der Wortakzent liegt bei Wörtern, die auf Vokal auslauten, in der Regel auf der vorletzten Silbe (Penultima), bei Wörtern, die auf Konsonant (außer -s) auslauten, auf der letzten Silbe. Ausnahmefälle werden durch einen Akut (é, ó) oder einen Gravis (à, è, ì, ò, ù) markiert. Bei e und o wird durch die Verwendung von Akut bzw. Gravis eine unterschiedliche Aussprache angezeigt: é [<templatestyles src="IPA/styles.css" />
| ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|all= 1= |opt= 2= Tondatei= |template=Vorlage:IPA |errNS= 0 |cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA |format=@@@ }}], è [<templatestyles src="IPA/styles.css" />
| ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|all= 1= |opt= 2= Tondatei= |template=Vorlage:IPA |errNS= 0 |cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA |format=@@@ }}], ó [<templatestyles src="IPA/styles.css" />
| ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|all= 1= |opt= 2= Tondatei= |template=Vorlage:IPA |errNS= 0 |cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA |format=@@@ }}], ò [<templatestyles src="IPA/styles.css" />
| ] <phonos file="{{{Tondatei}}}"></phonos>
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|all= 1= |opt= 2= Tondatei= |template=Vorlage:IPA |errNS= 0 |cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:IPA |format=@@@ }}]. Teils werden Akut oder Gravis zur graphischen Unterscheidung von Homonymen verwendet. Der Buchstabe ë zeigt immer Betonung an. Längen werden nur im Badiot/Maréo – z. T. – besonders durch Zirkumflex gekennzeichnet (â, ê, î, ô, û), da sie nur dort bedeutungsunterscheidend sind.
Sprachbeispiele
Als Sprachbeispiel sei hier ein Teil des Vaterunsers in den verschiedenen Idiomen sowie auf Deutsch, Italienisch und Latein angeführt.
- Ennebergisch/Gadertalisch (Maréo/Badiot)
- Nosc Pere dal cí,
al sii santifiché to enom,
al vëgni to rëgn,
töa orenté sii fata,
desco sö al cí ensciö söla tera. - Grödnerisch (Gherdëina)
- Pere nost, che t’ies tl ciel,
sibe santificà ti inuem,
vënie ti rëni,
sibe fata ti ulentà,
coche en ciel enscì en tiera. - Fassanisch (Fascian)
- Père nosc che te es sun ciel,
sie fat sent to inom,
fa che vegne to regn,
to voler sie semper respetà,
tant sun ciel che su la tera. - Buchensteinisch (Fodom)
- Père nòst che t’es sun paradíš,
benedât lé l tuo inóm,
resta con nos,
che sará fat ci che te vòs
sun ciél e su la tièra. - Ampezzanisch (Anpezan)
- Pare nosc, che te stas su in zielo,
sée fato santo el to gnon,
viene el to regno,
sée fato chel che te vos tu,
tanto in zielo che su ra tera. - Nortades (Låger)
- Pare noss qe ses ntej cjej,
l sia santificà’l to nom,
l vegna’l to rejgn,
sia faata la to volontà,
lijstös ntèra e ntel cjel. - Ladin Dolomitan
- Pere nost, che t’ies en ciel,
al sie santifiché ti inom,
al vegne ti regn,
sia fata tia volonté,
coche en ciel enscì en tera. - Italienisch
- Padre nostro che sei nei cieli,
sia santificato il tuo nome,
venga il tuo regno,
sia fatta la tua volontà
come in cielo, così in terra. - Deutsch
- Vater unser, der du bist im Himmel,<ref>Wörtliche Übersetzung; vgl. die verschiedenen offiziellen Textfassungen des Vaterunsers im Deutschen.</ref>
geheiligt werde Dein Name.
Dein Reich komme.
Dein Wille geschehe,
wie im Himmel so auch auf Erden. - Rumantsch Grischun
- Bab noss, ti che es en tschiel,
sanctifitgà vegnia tes num,
tes reginavel vegnia tar nus,
tia veglia daventia sin terra sco en tschiel. - Vallader (bündnerromanische Mundart)
- Bap nos, tü chi est in tschêl,
fat sonch vegna teis nom,
teis reginam vegna nanpro,
tia vöglia dvainta sco in tschêl eir sün terra. - Sursilvan (bündnerromanische Mundart)
- Bab nos, qual che ti eis en tschiel,
sogns vegni fatgs il tiu num,
tiu reginavel vegni tier nus,
tia veglia daventi sin tiara sco en tschiel. - Latein
- Pater noster, qui es in caelis,
sanctificetur nomen tuum.
Adveniat regnum tuum.
Fiat voluntas tua,
sicut in caelo, et in terra.
Ladinische Medien
Ladinisch findet in diversen Medien Verwendung. Rai Ladinia ist ein öffentlich-rechtlicher Rundfunksender, der täglich ladinischsprachige Radio- und Fernsehprogramme produziert. Radio Gherdëina Dolomites ist ein privater ladinischsprachiger Hörfunksender. Im Printbereich gibt es eine Wochenzeitung, La Usc di Ladins,;zudem werden in der Tageszeitung Dolomiten in geringem Umfang ladinische Artikel veröffentlicht.
Literatur
- Roland Bauer: Dialektometrische Einsichten. Sprachklassifikatorische Oberflächenmuster und Tiefenstrukturen im lombardo-venedischen Dialektraum und in der Rätoromania (= Ladinia monografica. 1). Istitut Ladin Micura de Rü, San Martin de Tor 2009, ISBN 978-88-8171-086-7.
- Rut Bernardi: Curs de gherdëina – Trëdesc lezions per mparé la rujeneda de Gherdëina/Dreizehn Lektionen zur Erlernung der grödnerischen Sprache. Istitut Ladin „Micurá de Rü“, St. Martin in Thurn 1999, ISBN 88-8171-012-9.
- Rut Bernardi, Paul Videsott: Geschichte der ladinischen Literatur. Ein bio-bibliografisches Autorenkompendium von den Anfängen des ladinischen Schrifttums bis zum Literaturschaffen des frühen 21. Jahrhunderts (2012). Band I: 1800–1945: Gröden, Gadertal, Fassa, Buchenstein und Ampezzo. Band II/1: Ab 1945: Gröden und Gadertal. Band II/2: Ab 1945: Fassa, Buchenstein und Ampezzo. Bolzano/Bozen University Press, Bozen 2013, ISBN 978-88-6046-063-9.
- Beatrice Colcuc: Il ladino. In: Erica Autelli, Marco Caria, Riccardo Imperiale (Hrsg.): Le varietà storiche minoritarie in Italia. Band 1: L’Italia settentrionale (Linguistik Online 130/6, 2024).
- Vittorio Dell’Aquila, Gabriele Iannàccaro: Survey Ladins: Usi linguistici nelle Valli Ladine. Autonome Region Trentino-Südtirol, Trient 2006, ISBN 88-86053-69-X (academia.edu [mit Anmeldung]).
- Jasmine Annette Dorigo: Lehr- und Lernmittel für den Sprachunterricht im ladinischen Sprachraum Südtirols: eine historisch-didaktische Analyse von Mehrsprachigkeit (= Beiträge zur historischen und systematischen Schulbuch- und Bildungsmedienforschung – Klinkhardt Forschung). Verlag Julius Klinkhardt, Bad Heilbrunn 2024, ISBN 3-7815-2602-X.
- Marco Forni: Wörterbuch Deutsch–Grödner-Ladinisch. Vocabuler tudësch–ladin de Gherdëina. Istitut Ladin „Micurá de Rü“, St. Martin in Thurn 2002, ISBN 88-8171-033-1.
- Theodor Gartner: Ladinische Wörter aus den Dolomitentälern (= Beihefte zur Zeitschrift für romanische Philologie. Heft 73). Niemeyer, Halle 1913 (gallica.bnf.fr [Scan]).
- Maria Giacin Chiades (Hrsg.): Lingua e cultura ladina. Canova, Treviso 2004, ISBN 88-8409-123-3 (Inhaltsverzeichnis: gbv.de [PDF; 38 kB]).
- Hans Goebl: Ein Sprach- und Sachatlas des Zentralrätoromanischen (ALD). In: Ladinia. II (1978), S. 19–33 (micura.it [PDF; 2,6 MB]).
- Hans Goebl: Drei ältere kartographische Zeugnisse zum Dolomitenladinischen (J. V. Häufler 1846, H. Kiepert 1848 und C. Freiherr von Czoernig 1856). In: Ladinia. XI (1987), S. 113–146 (micura.it [PDF; 7,8 MB]).
- Hans Goebl: Die Ladiner und das Ladinische auf österreichischen Karten des späten 19. und frühen 20. Jahrhunderts. In: Ladinia. XVII (1993), S. 35–57 (micura.it [PDF; 4,7 MB]).
- Hans Goebl: Die dialektale Gliederung Ladiniens aus der Sicht der Ladiner. Eine Pilotstudie zum Problem der geolinguistischen „Mental Maps“. In: Ladinia. XVII (1993), S. 59–95 (micura.it [PDF; 3,2 MB]).
- Günter Holtus, Michael Metzeltin, Christian Schmitt (Hrsg.): Lexikon der Romanistischen Linguistik. 12 Bände. Niemeyer, Tübingen 1988–2005; Band III: Die einzelnen romanischen Sprachen und Sprachgebiete von der Renaissance bis zur Gegenwart. Rumänisch, Dalmatisch / Istroromanisch, Friaulisch, Ladinisch, Bündnerromanisch. 1989, S. 646–763.
- Constanze Kindel: Ladinisch für Anfänger. In: Die Zeit. Nr. 4/2006.
- Giovanni Mischí: Wörterbuch Deutsch-Gadertalisch. Vocabolar Todësch–Ladin (Val Badia). Istitut Ladin „Micurá de Rü“, St. Martin in Thurn 2000, ISBN 88-8171-022-6.
- Giovanni Mischí: Dizionar Ladin (Val Badia) – Deutsch = Wörterbuch Deutsch – Ladin (Val Badia), 2 Bd., Verlag A. Weger, Brixen 2021, ISBN 978-88-6563-291-8.
- Giovanni Mischí: Der Wortschatz im heutigen Ladinischen und das Dilemma mit seinem Ausbau: Freier Lauf oder gezielte Planung? In: Ladinia. XXVI–XXVII (2002/2003), S. 357–365 (micura.it [PDF; 195 kB]).
- Heinrich Schmid: Wegleitung für den Aufbau einer gemeinsamen Schriftsprache der Dolomitenladiner. Istitut Ladin „Micurá de Rü“, St. Martin in Thurn/Istitut Cultural Ladin Majon di Fascegn, San Giovanni 1994 (<templatestyles src="Webarchiv/styles.css" />{{#if:20031203222114
| {{#ifeq: 20031203222114 | *
| {{#if: ladinia.net | {{#invoke:WLink|getEscapedTitle|ladinia.net}} | {{#invoke:Webarchiv|getdomain|http://www.spell-termles.ladinia.net/documents/wegleitung_schmid.pdf}} }} (Archivversionen)
| {{#iferror: {{#time: j. F Y|20031203222114}}
| {{#if: || }}Der Wert des Parameters {{#if: wayback | wayback | Datum }} muss ein gültiger Zeitstempel der Form YYYYMMDDHHMMSS sein!
| {{#if: ladinia.net | {{#invoke:WLink|getEscapedTitle|ladinia.net}} | {{#invoke:Webarchiv|getdomain|http://www.spell-termles.ladinia.net/documents/wegleitung_schmid.pdf}} }} {{#ifeq: | [] | [ | ( }}{{#if: {{#if: | {{{archiv-bot}}} | }} | des Vorlage:Referrer }} vom {{#time: j. F Y|20031203222114}} im Internet Archive{{#if: | ; }}{{#ifeq: | [] | ] | ) }}
}}
}}
| {{#if:
| {{#iferror: {{#time: j. F Y|{{{webciteID}}}}}
| {{#switch: {{#invoke:Str|len|{{{webciteID}}}}}
| 16= {{#if: ladinia.net | {{#invoke:WLink|getEscapedTitle|ladinia.net}} | {{#invoke:Webarchiv|getdomain|http://www.spell-termles.ladinia.net/documents/wegleitung_schmid.pdf}} }} {{#ifeq: | [] | [ | ( }}{{#if: {{#if: | {{{archiv-bot}}} | }} | des Vorlage:Referrer }} vom {{#time: j. F Y| 19700101000000 + {{#expr: floor {{#expr: {{#invoke:Str|sub|{{{webciteID}}}|1|10}}/86400}} }} days}} auf WebCite{{#if: | ; }}{{#ifeq: | [] | ] | ) }}
| 9 = {{#if: ladinia.net | {{#invoke:WLink|getEscapedTitle|ladinia.net}} | {{#invoke:Webarchiv|getdomain|http://www.spell-termles.ladinia.net/documents/wegleitung_schmid.pdf}} }} {{#ifeq: | [] | [ | ( }}{{#if: {{#if: | {{{archiv-bot}}} | }} | des Vorlage:Referrer}} vom {{#time: j. F Y| 19700101000000 + {{#expr: floor {{#expr: {{#invoke:Str|sub|{{#invoke:Expr|base62|{{{webciteID}}}}}|1|10}}/86400}} }} days}} auf WebCite{{#if: | ; }}{{#ifeq: | [] | ] | ) }}
| #default= Der Wert des Parameters {{#if: webciteID | webciteID | ID }} muss entweder ein Zeitstempel der Form YYYYMMDDHHMMSS oder ein Schüsselwert mit 9 Zeichen oder eine 16-stellige Zahl sein!{{#if: || }}
}}
| c|{{{webciteID}}}}} {{#if: ladinia.net | {{#invoke:WLink|getEscapedTitle|ladinia.net}} | {{#invoke:Webarchiv|getdomain|http://www.spell-termles.ladinia.net/documents/wegleitung_schmid.pdf}} }} ({{#if: {{#if: | {{{archiv-bot}}} | }} | des Vorlage:Referrer}} vom {{#time: j. F Y|{{{webciteID}}}}} auf WebCite{{#if: | ; }}{{#ifeq: | [] | ] | ) }}
}}
| {{#if:
| Vorlage:Webarchiv/Today
| {{#if:
| Vorlage:Webarchiv/Generisch
| {{#if: ladinia.net | {{#invoke:WLink|getEscapedTitle|ladinia.net}} | {{#invoke:Webarchiv|getdomain|http://www.spell-termles.ladinia.net/documents/wegleitung_schmid.pdf}} }}
}}}}}}}}{{#if:
| Vorlage:Webarchiv/archiv-bot
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|all = url=
|opt = text= wayback= webciteID= archive-is= archive-today= archiv-url= archiv-datum= ()= archiv-bot= format= original=
|cat = Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Webarchiv
|errNS = 0
|template = Vorlage:Webarchiv
|format = *
|preview = 1
}}{{#ifexpr: {{#if:20031203222114|1|0}}{{#if:|+1}}{{#if:|+1}}{{#if:|+1}}{{#if:|+1}} <> 1
| {{#if: || }}{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: Genau einer der Parameter 'wayback', 'webciteID', 'archive-today', 'archive-is' oder 'archiv-url' muss angegeben werden.|1}}
}}{{#if:
| {{#switch: {{#invoke:Webarchiv|getdomain|{{{archiv-url}}}}}
| web.archive.org =
{{#if: || }}{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: Im Parameter 'archiv-url' wurde URL von Internet Archive erkannt, bitte Parameter 'wayback' benutzen.|1}}
| webcitation.org =
{{#if: || }}{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: Im Parameter 'archiv-url' wurde URL von WebCite erkannt, bitte Parameter 'webciteID' benutzen.|1}}
| archive.today |archive.is |archive.ph |archive.fo |archive.li |archive.md |archive.vn =
{{#if: || }}{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: Im Parameter 'archiv-url' wurde URL von archive.today erkannt, bitte Parameter 'archive-today' benutzen.|1}}
}}{{#if:
| {{#iferror: {{#iferror:{{#invoke:Vorlage:FormatDate|Execute}}|}}
| {{#if: || }}{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: Der Wert des Parameter 'archiv-datum' ist ungültig oder hat ein ungültiges Format.|1}}
| }}
| {{#if: || }}{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: Der Pflichtparameter 'archiv-datum' wurde nicht angegeben.|1}}
}}
| {{#if:
| {{#if: || }}{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: Der Parameter 'archiv-datum' ist nur in Verbindung mit 'archiv-url' angebbar.|1}}
}}
}}{{#if:{{#invoke:URLutil|isHostPathResource|http://www.spell-termles.ladinia.net/documents/wegleitung_schmid.pdf}}
|| {{#if: || }}
}}{{#if: ladinia.net
| {{#if: {{#invoke:WLink|isBracketedLink|ladinia.net}}
| {{#if: || }}
}}
| {{#if: || }}
}}{{#switch:
|addlarchives|addlpages= {{#if: || }}{{#if: 1 |}}{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: enWP-Wert im Parameter 'format'.|1}}
}}{{#ifeq: {{#invoke:Str|find|http://www.spell-termles.ladinia.net/documents/wegleitung_schmid.pdf%7Carchiv}} |-1
|| {{#ifeq: {{#invoke:Str|find|{{#invoke:Str|cropleft|http://www.spell-termles.ladinia.net/documents/wegleitung_schmid.pdf%7C4}}%7Chttp}} |-1
|| {{#switch: {{#invoke:Webarchiv|getdomain|http://www.spell-termles.ladinia.net/documents/wegleitung_schmid.pdf }}
| abendblatt.de | daserste.ndr.de | inarchive.com | webcitation.org =
| #default = {{#if: || }}{{#if: 1 |}}{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: Archiv-URL im Parameter 'url' anstatt URL der Originalquelle. Entferne den vor der Original-URL stehenden Mementobestandteil und setze den Archivierungszeitstempel in den Parameter 'wayback', 'webciteID', 'archive.today' oder 'archive-is' ein, sofern nicht bereits befüllt.|1}}
}}
}}
}} [PDF; 711 kB]).
- Servisc de Planificazion y Elaborazion dl Lingaz Ladin (SPELL): Gramatica dl Ladin Standard. Istitut Ladin „Micurá de Rü“, St. Martin in Thurn u. a. 2001, ISBN 88-8171-029-3 (<templatestyles src="Webarchiv/styles.css" />{{#if:20041127005043
| {{#ifeq: 20041127005043 | *
| {{#if: ladinia.net | {{#invoke:WLink|getEscapedTitle|ladinia.net}} | {{#invoke:Webarchiv|getdomain|http://www.spell-termles.ladinia.net/documents/gramatica_LS_2001.pdf}} }} (Archivversionen)
| {{#iferror: {{#time: j. F Y|20041127005043}}
| {{#if: || }}Der Wert des Parameters {{#if: wayback | wayback | Datum }} muss ein gültiger Zeitstempel der Form YYYYMMDDHHMMSS sein!
| {{#if: ladinia.net | {{#invoke:WLink|getEscapedTitle|ladinia.net}} | {{#invoke:Webarchiv|getdomain|http://www.spell-termles.ladinia.net/documents/gramatica_LS_2001.pdf}} }} {{#ifeq: | [] | [ | ( }}{{#if: {{#if: | {{{archiv-bot}}} | }} | des Vorlage:Referrer }} vom {{#time: j. F Y|20041127005043}} im Internet Archive{{#if: | ; }}{{#ifeq: | [] | ] | ) }}
}}
}}
| {{#if:
| {{#iferror: {{#time: j. F Y|{{{webciteID}}}}}
| {{#switch: {{#invoke:Str|len|{{{webciteID}}}}}
| 16= {{#if: ladinia.net | {{#invoke:WLink|getEscapedTitle|ladinia.net}} | {{#invoke:Webarchiv|getdomain|http://www.spell-termles.ladinia.net/documents/gramatica_LS_2001.pdf}} }} {{#ifeq: | [] | [ | ( }}{{#if: {{#if: | {{{archiv-bot}}} | }} | des Vorlage:Referrer }} vom {{#time: j. F Y| 19700101000000 + {{#expr: floor {{#expr: {{#invoke:Str|sub|{{{webciteID}}}|1|10}}/86400}} }} days}} auf WebCite{{#if: | ; }}{{#ifeq: | [] | ] | ) }}
| 9 = {{#if: ladinia.net | {{#invoke:WLink|getEscapedTitle|ladinia.net}} | {{#invoke:Webarchiv|getdomain|http://www.spell-termles.ladinia.net/documents/gramatica_LS_2001.pdf}} }} {{#ifeq: | [] | [ | ( }}{{#if: {{#if: | {{{archiv-bot}}} | }} | des Vorlage:Referrer}} vom {{#time: j. F Y| 19700101000000 + {{#expr: floor {{#expr: {{#invoke:Str|sub|{{#invoke:Expr|base62|{{{webciteID}}}}}|1|10}}/86400}} }} days}} auf WebCite{{#if: | ; }}{{#ifeq: | [] | ] | ) }}
| #default= Der Wert des Parameters {{#if: webciteID | webciteID | ID }} muss entweder ein Zeitstempel der Form YYYYMMDDHHMMSS oder ein Schüsselwert mit 9 Zeichen oder eine 16-stellige Zahl sein!{{#if: || }}
}}
| c|{{{webciteID}}}}} {{#if: ladinia.net | {{#invoke:WLink|getEscapedTitle|ladinia.net}} | {{#invoke:Webarchiv|getdomain|http://www.spell-termles.ladinia.net/documents/gramatica_LS_2001.pdf}} }} ({{#if: {{#if: | {{{archiv-bot}}} | }} | des Vorlage:Referrer}} vom {{#time: j. F Y|{{{webciteID}}}}} auf WebCite{{#if: | ; }}{{#ifeq: | [] | ] | ) }}
}}
| {{#if:
| Vorlage:Webarchiv/Today
| {{#if:
| Vorlage:Webarchiv/Generisch
| {{#if: ladinia.net | {{#invoke:WLink|getEscapedTitle|ladinia.net}} | {{#invoke:Webarchiv|getdomain|http://www.spell-termles.ladinia.net/documents/gramatica_LS_2001.pdf}} }}
}}}}}}}}{{#if:
| Vorlage:Webarchiv/archiv-bot
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|all = url=
|opt = text= wayback= webciteID= archive-is= archive-today= archiv-url= archiv-datum= ()= archiv-bot= format= original=
|cat = Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Webarchiv
|errNS = 0
|template = Vorlage:Webarchiv
|format = *
|preview = 1
}}{{#ifexpr: {{#if:20041127005043|1|0}}{{#if:|+1}}{{#if:|+1}}{{#if:|+1}}{{#if:|+1}} <> 1
| {{#if: || }}{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: Genau einer der Parameter 'wayback', 'webciteID', 'archive-today', 'archive-is' oder 'archiv-url' muss angegeben werden.|1}}
}}{{#if:
| {{#switch: {{#invoke:Webarchiv|getdomain|{{{archiv-url}}}}}
| web.archive.org =
{{#if: || }}{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: Im Parameter 'archiv-url' wurde URL von Internet Archive erkannt, bitte Parameter 'wayback' benutzen.|1}}
| webcitation.org =
{{#if: || }}{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: Im Parameter 'archiv-url' wurde URL von WebCite erkannt, bitte Parameter 'webciteID' benutzen.|1}}
| archive.today |archive.is |archive.ph |archive.fo |archive.li |archive.md |archive.vn =
{{#if: || }}{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: Im Parameter 'archiv-url' wurde URL von archive.today erkannt, bitte Parameter 'archive-today' benutzen.|1}}
}}{{#if:
| {{#iferror: {{#iferror:{{#invoke:Vorlage:FormatDate|Execute}}|}}
| {{#if: || }}{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: Der Wert des Parameter 'archiv-datum' ist ungültig oder hat ein ungültiges Format.|1}}
| }}
| {{#if: || }}{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: Der Pflichtparameter 'archiv-datum' wurde nicht angegeben.|1}}
}}
| {{#if:
| {{#if: || }}{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: Der Parameter 'archiv-datum' ist nur in Verbindung mit 'archiv-url' angebbar.|1}}
}}
}}{{#if:{{#invoke:URLutil|isHostPathResource|http://www.spell-termles.ladinia.net/documents/gramatica_LS_2001.pdf}}
|| {{#if: || }}
}}{{#if: ladinia.net
| {{#if: {{#invoke:WLink|isBracketedLink|ladinia.net}}
| {{#if: || }}
}}
| {{#if: || }}
}}{{#switch:
|addlarchives|addlpages= {{#if: || }}{{#if: 1 |}}{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: enWP-Wert im Parameter 'format'.|1}}
}}{{#ifeq: {{#invoke:Str|find|http://www.spell-termles.ladinia.net/documents/gramatica_LS_2001.pdf%7Carchiv}} |-1
|| {{#ifeq: {{#invoke:Str|find|{{#invoke:Str|cropleft|http://www.spell-termles.ladinia.net/documents/gramatica_LS_2001.pdf%7C4}}%7Chttp}} |-1
|| {{#switch: {{#invoke:Webarchiv|getdomain|http://www.spell-termles.ladinia.net/documents/gramatica_LS_2001.pdf }}
| abendblatt.de | daserste.ndr.de | inarchive.com | webcitation.org =
| #default = {{#if: || }}{{#if: 1 |}}{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: Archiv-URL im Parameter 'url' anstatt URL der Originalquelle. Entferne den vor der Original-URL stehenden Mementobestandteil und setze den Archivierungszeitstempel in den Parameter 'wayback', 'webciteID', 'archive.today' oder 'archive-is' ein, sofern nicht bereits befüllt.|1}}
}}
}}
}} [PDF; 457 kB]).
- Paul Videsott: Ennebergisches Wörterbuch. Universitätsverlag Wagner, Innsbruck 1998, ISBN 3-7030-0321-9
- Paul Videsott: Ladinische Familiennamen / Cognoms Ladins (= Schlern-Schriften. 311). Universitätsverlag Wagner, Innsbruck 2000, ISBN 3-7030-0344-8.
- Paul Videsott: Rätoromanische Bibliographie, Bozen University Press, Bolzano, 2011, ISBN 978-88-6046-045-5
- Paul Videsott u. a.: Vocabolar dl ladin leterar / Vocabolario del ladino letterario / Wörterbuch des literarischen Ladinischen. Vol. 1: Lessich documenté fin al 1879 / Lessico documentato fino al 1879 / Bis 1879 belegter Wortschatz. Bozen-Bolzano University Press, Bozen 2020, ISBN 978-88-6046-168-1.
- Paul Videsott, Ruth Videsott, Jan Casalicchio (Hrsg.): Manuale di linguistica ladina. De Gruyter, Berlin 2020, ISBN 978-3-11-051962-4.
- Paul Videsott: Les Ladins des Dolomites, Armeline, Crozon, 2023, ISBN 978-2-910878-47-4.
Weblinks
|X|x= |0|-= |S|s= – Sammlung von Bildern |1|= – Sammlung von Bildern{{#if:
| {{#switch: {{#invoke:TemplUtl|faculty|1}}/{{#invoke:TemplUtl|faculty|1}}
|1/= und Videos
|1/1=, Videos und Audiodateien
|/1= und Audiodateien}}
| , Videos und Audiodateien
}}
|#default= – }}{{#if: Ladin language
| {{#ifeq: {{#invoke:Str|left|ladin language|9}}
| category:
| FEHLER: Ohne Category: angeben!}}}}Vorlage:Wikidata-Registrierung
{{#invoke:TemplatePar|check
|all= 1= |opt= 2= |template=Vorlage:Wikipedia |cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Schwesterprojekt }}
- Vejin – unbekannter Nachbar – Sprache, Geografie, Geschichte, Kultur, heute
- ALD – Linguistic atlas of dolomitic ladinian and neighbouring dialects. Istitut Ladin „Micurá de Rü“
- Atlas ladinischer Dialekte (Dialektometrie-Projekt Salzburg)
- Noeles – Online-Nachrichten rund um die ladinische Sprache in „Ladin Dolomitan“, der gemeinsamen ladinischen Schriftsprache
- La Usc di Ladins („Die Stimme der Ladiner“) – ladinische Wochenzeitung
- Thomas Krefeld: ALD – Allgemeine Charakterisierung. In: Geolinguistik in der Perspektive der ‚digital humanities‘ (am Beispiel von Verba Alpina) (Lehrveranstaltungen der DH-Lehre an der LMU)
Einzelnachweise
<references />
Vorlage:Navigationsleiste Rätoromanische Sprachen
{{#ifeq: s | p | | {{#if: 4120238-7 | |
}} }}{{#ifeq:||{{#if: | [[Kategorie:Wikipedia:GND fehlt {{#invoke:Str|left|{{{GNDCheck}}}|7}}]] }}{{#if: | {{#if: | | }} }} }}{{#if: | {{#ifeq: 0 | 2 | | }} }}{{#if: | {{#ifeq: 0 | 2 | | }} }}{{#ifeq: s | p | {{#if: 4120238-7 | | {{#if: {{#statements:P227}} | | }} }} }}{{#ifeq: s | p | {{#if: 4120238-7 | {{#if: {{#invoke:Wikidata|pageId}} | {{#if: {{#statements:P227}} | | }} }} }} }}{{#ifeq: s | p | {{#if: | | {{#if: {{#statements:P244}} | | }} }} }}{{#ifeq: s | p | {{#if: | {{#if: {{#invoke:Wikidata|pageId}} | {{#if: {{#statements:P244}} | | }} }} }} }}{{#ifeq: s | p | {{#if: | | {{#if: {{#statements:P214}} | | }} }} }}{{#ifeq: s | p | {{#if: | {{#if: {{#invoke:Wikidata|pageId}} | {{#if: {{#statements:P214}} | | }} }} }} }}Vorlage:Wikidata-Registrierung
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Mehrdeutigkeitshinweis
- Seiten mit defekten Dateilinks
- Wikipedia:Vorlagenfehler/FlagIcons
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Parameter:ISSN
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Parameter:URL
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Parameter:Linktext
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Parameter:Datum
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:"
- Wikipedia:Weblink offline fix-attempted
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Toter Link
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Toter Link/URL fehlt
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Webarchiv
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Webarchiv/Archiv-URL
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Webarchiv/Linktext fehlt
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Schwesterprojekt
- Wikipedia:GND fehlt
- Wikipedia:Normdaten-TYP falsch oder fehlend
- Wikipedia:GND in Wikipedia fehlt, in Wikidata vorhanden
- Wikipedia:GND in Wikipedia vorhanden, fehlt jedoch in Wikidata
- Wikipedia:LCCN in Wikipedia fehlt, in Wikidata vorhanden
- Wikipedia:LCCN in Wikipedia vorhanden, fehlt jedoch in Wikidata
- Wikipedia:VIAF in Wikipedia fehlt, in Wikidata vorhanden
- Wikipedia:VIAF in Wikipedia vorhanden, fehlt jedoch in Wikidata
- Ladinische Sprache
- Einzelsprache
- Ladinia
- Kultur (Südtirol)
- Gröden